1931 – TEKEL kuruldu.

Son güncelleme tarihi 30/08/2026

TEKEL’in kökeni 1923’te Lozan Anlaşması’yla Osmanlı’nın borçlarına karşılık maliye idaresini devralan Düyun-u Umumiye’nin kaldırılmasına dayanır. Aynı yıl tütün, alkollü içkiler, tuz, barut ve patlayıcı maddelerle ilgili ”inhisar” hizmetlerini yürütmek göreviyle Türkiye Cumhuriyeti İnhisarlar Umum Müdürlüğü kurulur. 1925’te tütün üretimi ve satışlarını tamamen denetleyen Reji İdaresi Fransızlar’dan satın alınır ve Türkiye sözkonusu sektörlerde bağımsız hale gelir.

1931 yılında TEKEL, tam adıyla “Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş. Genel Müdürlüğü” kurularak sektörler düzenlenir. Tütün, alkollü içkiler ve tuz 1932, barut ve patlayıcı maddeler 1934, bira 1939, çay ve kahve 1942, kibrit 1946 yılında devlet tekeli altına alındı. Kahve 1946, kibrit 1952, barut, patlayıcı maddeler ve bira 1955, çay 1973, tütün 1986 yılında “Tekel” kapsamı dışına çıkarıldı. Tekel, 1925’te kurulmasından itibaren mevcut fabrikaları adeta baştan inşa etmiş, çay sektörünü yoktan var etmiş, nakliye ve kereste konusunda harikalar yaratmıştı.

TEKEL’in 1947’deki tesisleri
Tütün Fabrikaları (İstanbul, İzmir, Samsun, Adana, Malatya Fabrikaları ve Bitlis Atölyesi)
İçki Fabrikaları (Ankara Bira, İstanbul Bira, Çanakkale Likör ve Kanyak, Paşabahçe İspirto ve Rakı, İzmir Şarap ve İspirto, Tekirdağ Şarap, Ürgüp Şarap, Elazığ Şarap, Gaziantep İçki, Diyarbakır İçki)
deneme şarap evleri
çeşitli işletmeler (İstanbul Yedek Parça, İstanbul Kutu Fabrikası ve Matbaası, İstanbul Kibrit Fabrikası, İyidere Kereste Fabrikası, Tatava Kereste Atölyesi, İstanbul Kereste Deposu)
tuzlalar
yaprak tütün işleme ve bakım işyerleri
çay depoları ve işleme evleri
nakliyat işyerleri ve transit ambarları
hammadde malzeme ve mamulat ambarları
başmüdürlük ve müdürlüklere bağlı satış depoları

Çay
1949-1973 arasında çay üretimi de TEKEL idaresindeydi. TEKEL döneminde 32 çay fabrikasının yanında, çay yaprağı kurutma tesisleri, depolar ve 1036 tane çay alım merkezi tesis edildi. 1973’te çayda devlet tekeli sona erdirilerek, TEKEL’in tesisleri Çaykur’a devredildi.

Tekel’in diğer iştirakleri:
KKTC’de yüzde 51’er hisseye sahip olduğu TAŞEL-Türk Alkollü İçki ve Şarap End. Ltd. Şti.,
KKTC’de yüzde 51’er hisseye sahip olduğu Kıbrıs Türk Tütün End. Ltd. Şti.,
İstanbul’da puro üretimi ve satışı yapan TEKA,
Yaprak tütün üretimi ve satışı yapan REYTEK,
Kazakistan’da sigara üretimi ve pazarlaması yapan J.TJ. Central Asia

Avrupa’nın ve dünyanın en büyük üreticilerinden biri
TEKEL 1931-1999 yılları arasında Avrupa’nın ve dünyanın en büyük üreticilerinden biri haline geldi. Ürünleri uluslararası yarışmalarda ödül üzerine ödül kazandı. Tütün, üzüm, ispirto (içki), tuz sanayiinde yüzbinlerce kişinin geçim kapısıydı. Ürün ve hammadde stokları, dağıtım kanalları, marka değeri, arsa, depo ve lojmanlarıyla imkansız olan ve bedeli ölçülemeyen büyük bir ekonomik değere sahipti. Tütün ve alkollü içecekler sektörü 250 bin tütün, 100 bine yakın üzüm, 10 bini aşkın anason, arpa ve şerbetçiotu üreticisiyle tarıma dayalı sanayinin en önemli koluydu. Bu sektörde 200 bin civarında toptan ve perakendeci dağıtım yapıyordu. Hizmet ve sanayide 60 bin işçi çalışıyordu. Üstelik Maliye en çok vergiyi bu sektörden alıyordu. TEKEL’in Hazine’nin sağladığı toplam vergi ve fon gelirleri içerisindeki payı yüzde 4.4’tü.

Borçları veren IMF devreye giriyor
Fakat elbette bu şekilde bırakılması imkansızdı. Liberal ve inançlı geçinen politikacıların dalaveresiyle 1999 yılında IMF ile destekleme düzenlemesi anlaşması imzalanır. TEKEL’in özelleştirilip sektöre ilişkin yetkilerin bir kurula devredilmesine karar verilir. TEKEL 2001’de özelleştirme kapsamına alınır. Sigara üretimi, dağıtımı ve alkollü içkiler kısmı olarak üç parçaya bölünür. 2002 TAPDK kurularak TEKEL’in görevleri TAPDK’ye devredilir. Böylece TEKEL işlevsiz hale getirilir.

7 Haziran 2003 tarihinde özelleştirme ilanına çıkılırken, yoğun yatırımcı talebi üzerine son teklif tarihi 24 Ekim 2003’e çekildi. Alkol ve sigara kısmı ayrı ayrı toplam 2 milyar dolara, tahminlere göre değerinin yirmide birine satıldı. Mülkleri bedelsiz peşkeş çekildi. Yüzbinlerce insan işsiz kaldı.

Tütün ve sigara
Tütün ve tütün mamulleri ithalatı 1862 yılından beri yasaktı. Batılı ülkelerin şirketleri, 1980’li yıllarda ellerindeki tütün stoklarını eritmek amacıyla az gelişmiş ülkelerin ithalat kısıtlamalarını kaldırmalarını istemeye başladı. Tekel, 1983 yılından itibaren bazı yabancı sigaraları ithal etmeye ve iç piyasaya sürmeye başladı. Sigara kullananlar ithal tütüne alıştırıldı. Tütün mamullerinin üretim, dağıtım ve satışında devlet tekeli 1986 yılında kaldırıldı. Özellikle 1991 yılından itibaren Türkiye’nin tütün ithalatında büyük artış görüldü. İthalatın serbest bırakılması yüzünden TEKEL’in pazar payı sürekli gerilemiştir. 1992 yılının sonunda % 87 olan TEKEL’in satışları, rakip iki firmanın yurtiçi üretimine başladığı 1993 yılında %85’e düşmüştür.

İzleyen yıllarda sürekli olarak TEKEL aleyhine gelişen pazar dağılımı aşağıdaki gibidir:
1992 % 87
1993 % 85
2000 % 69.82
2001 % 68.80
2002 % 60.93
2004 % 53.4
2008 % 38

Sektörün genelinde pazarı daraltan bir başka unsur, sahte ve kaçak sigara miktarının artması, sektörün ve pazarın denetimsiz kalmasıdır. Rakip ürünlerin pazarda kaçak olarak satışı yanında, TEKEL ürünlerinin sahtelerinin pazara sunulması ve yaygınlaşması, gerek doğrudan satıştan pay çalarak, gerekse kalite bakımından tüketicinin başka markalara yönelmesine sebebiyet vererek pazar payında ciddi gerilemelere yol açmaktadır.

TEKEL Genel Müdürü Recai Dıblan, 1973 yılında şunları yazıyordu: “Tütünün Türkiye için ifade ettiği hakiki mâna ve değeri anlamayanlar, aşağılık kompleksine sahip olanlar veya bu dalda dönen büyük menfaatlerin cazibesine kendilerini kaptıranlar rahatlıkla bu milli ürünümüzün endüstrisinin yabancılara teslimini müdafaa etmişlerdir.” (Saltan, Şevket – Sallı, İzzettin – Ak, Aydın A., Cumhuriyet’in 50. Yılında TEKEL, TEKEL Yay., İstanbul, 1973, s.9-10)

1999 yılında IMF ile gerçekleştirilen destekleme düzenlemesi anlaşması çerçevesinde tütün üretimine yönelik destekleme mekanizmasına son verilmesine ve TEKEL’in özelleştirilip sektöre ilişkin yetkilerin bir kurula devredilmesine karar verildi.

2002 tarihli 4733 sayılı Tütün Yasası ile TEKEL’in görevleri TAPDK’ye devredilir (T.C. Tütün ve Alkol Piyasası Düzenleme Kurumu). Tütün ithalatı tamamen serbest bırakılır, destekleme alımları sona erdirilir, üreticinin bağımsızlığını ortadan kaldıran sözleşmeli üretime geçilir. Sözleşmeli üretim ilk olarak 2002 yılı ürünü tütün için uygulanır. Yalnızca Ege Bölgesi’nde 10 bin üretici piyasadan çekildi. Doğu Anadolu Bölgesi’nde özel sektör hiçbir üreticiyle sözleşme yapmaz. Halkın gelir seviyesinin düşmesi göçlere, yasadışı kazanç arayışlarına ve gençlerin Doğu’da örgüt eline geçmesine sebep olur.

2004’te Tekel’in sigaradaki pazar payı yüzde 50’nin de altına inmiştir. Tekel’in rekabet şansı o kadar azaldı ki, TAPDK Başkanı şu minvalde bir açıklama yaparak halkın yüreğine su serpti: “Vergiler eklenince en iyimser tahminle 28 kuruşa getirilen (ithal) bir sigaranın 4 YTL’den aşağı satılma şansı olmaz.”

Özelleştirme öncesi şirketin bir ambalaj işletmesi müdürlüğü, 81 yaprak tütün bakım ve işleme tesisi, 6 sigara fabrikası, 82 pazarlama ve dağıtım başmüdürlüğü ve iki adet pazarlama ve dağıtım müdürlüğü bulunuyordu. Özelleştirme kapsamına alınmasından sonra Tekel fabrikalarına yatırım yapılmadı, makine, teçhizat modernizasyonuna gidilmedi ve kaçak sigaranın önü alınamadı. Sektör, yabancı şirketler olmak üzere özel sektörün insafına bırakıldı. Sonunda 2008’de TEKEL tamamen özelleştirilerek bu sorun (!) da ortadan kaldırıldı.

TEKEL’in sigara fabrikalarının kapatılması veya özelleştirilmesi öncesinde Türkiye’de genel olarak 10 dönümlük kıraç arazide yetiştirdikleri tütünle geçim sağlayan aile sayısı 600 binin üstündeydi. Türkiye’de TEKEL’in sigara tekelinin bir süreç içinde kaldırılması, yabancı şirketlerin ithal tütünle sigara üretmesine izin verilmesi ve TEKEL sigara fabrikalarının kapatılması sonrasında tütün üreten aile sayısı 50-60 bin düzeyine geriledi. Eskiden tütün ekilerek geçim sağlamaya yeten topraklarda alternatif ürünlerle geçim sağlanamadığından, yüzbinlerce tütün üreticisi kentlere göç etti. Köyden kente göçün artmasında ve kırsal nüfusun (belediyelerin mahalle sayılan yerleri dahil) yüzde 20’nin altına inmesinde, hükümetlerin uyguladıkları tarım politikalarının ve özellikle TEKEL’in özelleştirilerek tütün ve diğer alkollü içki girdilerinin üreticilerinin mağdur edilmesinin büyük payı vardır.

2013 Ocak ayında bir KHK ile TAPDK da kapatıldı, görevleri Tarım ve Orman Bakanlığı’na devredildi. Tüm ülkede milyonlarca kişiyi ilgilendiren hayati önemde üç dev sektör (tütün, alkol, tuz) eskiden bir Devlet Bakanı’yla temsil edilirken, bakanlıkta ne idüğü belirsiz badembıyıklı bir daire başkanının eline kaldı.

Alkol ve ispirto
TEKEL’in değerinin düşmesi için önce pazar payının düşmesi lazımdı. 20 Ocak 2001 tarih ve 24293 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 4619 sayılı “İspirto ve İspirtolu İçkiler İnhisarı Kanunu’nda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” ile özel sektöre belirli şartları yerine getirmesi kaydıyla alkollü içki üretim ve ithalat serbestisi getirildi.

2002’de TAPDK kurularak TEKEL’in görevleri TAPDK’ye devredilir. CHP Grup Başkanvekili Kemal Anadol, hükümetin alkollü içkiyle ilgili düzenleme yetkisini TAPDK üzerinden Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’na vermesini, ‘Şeriat hükümlerine uygun bir düzen istiyorlar’ sözleriyle eleştirdi.

2004 yılında TEKEL’in içki bölümünün
17 fabrikası
3.631 işçisi
Kasasında 348,4 trilyon TL (ortalama kurla 244 milyon USD)
Stokta 70 milyon YTL değerinde içki (52 milyon USD)
Milyonlar değerinde arsa, yan şirketler, pazarlama ağı vardı.

2003 yılının ilk dokuz aylık faaliyetlerinden elde edilen hasılat 600 milyon dolarken, TEKEL 2004 yılında sadece 292 milyon dolara MEY İçki Sanayi ve Ticaret AŞ’ye satıldı (Nurol-Limak-Özaltın-Tütsab ortak girişim grubu). MEY İçki Tekel’i kendi parasıyla Tekel’i satın almış, hatta bedavaya getirmişti. Satış rakamı olan 292 milyonun, verilen para sıfıra gelecek şekilde kasten hesaplandığına eminim.

Dokuz fabrika (Ankara, Çanakkale, Diyarbakır, İstanbul, İzmir, Ürgüp, Şanlıurfa, Kırıkkale, Yozgat) anında kapatıldı. 1931 işçi ertesi gün işsiz kaldı. 2005’te çalışan sayısı 323‘e kadar geriledi. Bir senede 3300 kişi işinden edilmişti.

2006 MEY İçki’nin %92’si, 810 milyon dolara ABD’de kurulu bir ortak gruba (Texas Pacific Group) satıldı.
İki senede 800 milyon dolar kar!
2011 Texas Pacific Group, MEY İçki’yi 2 milyar 100 milyon dolara İngiliz Diageo’ya sattı.
Beş senede 1 milyar 300 milyon dolar kar!
Yıllık hasılatı yaklaşık 750 milyon dolar olan şirketin bıraktığı yıl boyu ettiği kâr yanına hediye.

Türk tüketicisine ve üreticisinin hali
Alkolde verginin hızla ve insafsızca arttırılması yüzünden üzüm üretimi düştü, bağcı ürününü satacak mecra bulamadı, aracıların insafına kaldı, aracılar fiyatları kırdıkça kırdı, bağcı bağını söktü, arsasını sattı. Kırsal kesimde fakirlik ve işsizlik oranı arttı.

Kaçak sigara ve alkollü içki miktarında artış ile vergi kaybı önemli rakamlara ulaştı. Fahiş içki fiyatları yüzünden madde kullanımı arttı, kullanım yaşı ilkokullara kadar indi.

Alkolde verginin hızla ve insafsızca arttırılması yüzünden üzüm üretimi düştü, bağcı ürününü satacak mecra bulamadı, aracıların insafına kaldı, aracılar fiyatları kırdıkça kırdı, bağcı bağını söktü, arsasını sattı. Kırsal kesimde fakirlik ve işsizlik oranı arttı. Kaçak sigara ve alkollü içki miktarında artış ile vergi kaybı önemli rakamlara ulaştı. Fahiş içki fiyatları yüzünden madde kullanımı arttı, kullanım yaşı ilkokullara kadar indi.

TEKEL tuzlaları

TEKEL’in iki göl, iki deniz olmak üzere dokuz tuzlası ile Kars ve Çankırı’da iki tuz rafinerisi bulunuyordu.

Tekel’in tuz işletmelerinin özelleştirilmesine ilişkin girişimler AKP döneminde 2005 yılında başladı. Önce kaynak tuzu işletmeleri, sonra kaya tuzu işletmeleri, daha sonra göl tuzu işletmeleri, sonra da deniz tuzu işletmeleri özelleştirildi. Dört işletme birer daire fiyatına satıldı. Devredilen işletmelerden bazıları doğaya son derece zararlı işletme yöntemleri uygulamaya başladılar. Ayrıntılar Tekel tuzlaları maddesinde.

Arsa ve depolar
Çeşitli illerde denize sıfır çok değerli konumda (örneğin Alsancak ve Beşiktaş) yüzlerce dönüm depo ve binalar yok pahasına satıldı. İstanbul Unkapanı’nda bulunan 2.500 metrekare beş katlı Tekel genel müdürlük binası 2010 yılında 49 yıllığına hükümete yakın Medipol Grup’a kiralandı. Aynı gruba Ankara tren garındaki binalar, İstanbul Kavacık’ta 17 dönüm arsa yine 550 dönüm Ankara’da arsa tahsis edildi. Sırf İstanbul Maltepe’deki sigara fabrikasının arsası 250-300 milyon dolar değerinde.

TEKEL’in satışından sonra kalan varlıkları, marka kullanım hakları nedeniyle yeni kurulan Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş (TTA) şirketine devredildi.

Kaynakça:
. https://fuarteknoloji.com/tekelin-ozellestirmes-dunya-tekellerine-gecmesi/
. https://teoriveeylem.net/tr/2019/01/10/tarimda-kapitalist-kusatma/
. 8 Tekel'in Özelleştirilmesi ve İşsizlik, Tek Gıda-İş Sendika Akademisi, 2021, https://www.tekgida.org.tr/tekelin-ozellestirilmesi-ve-issizlik-54143/
. Tekel fabrikası el altından satışa çıktı, 10.02.2010, https://www.ntv.com.tr/ekonomi/tekel-fabrikasi-el-altindan-satisa-cikti,_VxPf5Ns_kWu0Pdaem-eIA
. Devlet Tekel'i Kaça Sattı, Şimdi Kaça Satıldı?, Ali Rıza Aydın, 16 Mart 20111, https://www.odatv.com/yazarlar/ali-riza-aydin/devlet-tekeli-kaca-satti-simdi-kaca-satildi-16395
. Bayram; "Tekel Suma Fabrikası Tarih Oluyor…" 08.02.2022, https://www.karamandauyanis.com/bayram-tekel-suma-fabrikasi-tarih-oluyor/60986/
. Bir Zamanlar Vardı, Metin Aybey, 21.11.2022, https://www.gaziantepdogus.com/makale/12579182/metin-aybey/bir-zamanlar-vardi
. Kilis Tekel suma 20 yıl kapalı kaldı 20 yılda boş arazi olarak mı kalacak?, Lokman Happani, 08.09.2022, https://kilishaber.net/kilis-tekel-suma-20-yil-kapali-kaldi-20-yilda-bos-arazi-olarak-mi-kalacak/
. Gaziantep'in adı çıkmış..., 28 Ekim 2021, https://gaziantepsabah.com/20-yil-once/gaziantepin-adi-cikmis/124093
. Tekel'in özelleştirilmesinin ardından, 19 Ağustos 2009, Ahmet Atalık, https://www.karasaban.net/tekel%E2%80%99in-ozellestirilmesinin-ardindan/
. Korkmayın, 28 kuruşluk sigarayı 4 YTL yaparız, 31.01.2007, https://www.gazetevatan.com/ekonomi/korkmayin-28-kurusluk-sigarayi-4-ytl-yapariz-106593
. Rakı özelleşti kayıtdışılık arttı, 28.12.2006, Meliha Okur, https://www.sabah.com.tr/yazarlar/okur/2006/12/28/raki_ozellesti_kayitdisilik_artti
. TBMM Tarım, Orman ve Köyişleri Komisyonu, 16.01.2013, https://tbmm.gov.tr/Haber/Detay?Id=13844EA7-790A-4755-B1BD-8D3147096F29
. İçinden Demiryolu, Üstünden Özelleştirme Geçen Tekel, 11.03.2010, https://kentvedemiryolu.com/icinden-demiryolu-ustunden-ozellestirme-gecen-tekel/
. Kilis: Kilis Tekel Suma Fabrikası'nda Yaş Üzüm Alımları Sona Erdi, 04.10.2006, https://www.haberler.com/yerel/kilis-kilis-tekel-suma-fabrikasi-nda-yas-uzum-2-haberi/
. Alkollü içkide devrim yaptık kaçağın suçlusu biz değiliz, 24.11.2005, https://bigpara.hurriyet.com.tr/haberler/genel-haberler/alkollu-ickide-devrim-yaptik-kacagin-suclusu-biz-degiliz_ID542689/
. Diyarbakır’ın bu fabrikası 40 ilin ihtiyacını karşılıyordu, Devrim Aktürk, 16.03.2024, https://www.mucadelegazetesi.com.tr/diyarbakirin-bu-fabrikasi-40-ilin-ihtiyacini-karsiliyordu
. Hem Tekel Yok Edilip Hem Türk Tütüncüsünün Yanında Olunamaz!, Tütün Eksperleri Derneği, 31 Mart 2003, https://www.tutuneksper.org.tr/yayinlar/tutun-platformu/hem-tekel-yok-edilip-hem-turk-tutuncusunun-yaninda-olunamaz
. Türkiye'de Tütün Politikaları Sorunlar ve Çözüm Önerileri, Tütün Eksperleri Derneği, https://www.tutuneksper.org.tr/kaynaklar/tutunlerin-kalite-nitelikleri/turkiyede-tutun-politikalari-sorunlar-ve-cozum-onerileri
. T.B.M.M. Tutanakları, sayı 02.1.ÖİB.065.00.00/ 03.11.2004, s.79-80
. Tekelli Yıllara Veda, Mehmet Yalçın, 22.02.2004, https://www.milliyet.com.tr/pazar/tekelli-yillara-veda-5117210
. Tekel liderliği kaybediyor, 15.08.2004, https://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/tekel-liderligi-kaybediyor-249428
. Türkiye'de tütün politikası uygulamaları ve tütün üretiminin geleceği, Ziraat Mühendisleri Odası, https://www.zmo.org.tr/uploads/portal/resimler/ekler/78688fb6a550741_ek.pdf
. "Tekel 3 milyar dolar eder", 25.10.2003, https://www.milliyet.com.tr/ekonomi/tekel-3-milyar-dolar-eder-5144839
. TEKEL için teklif verme süresi sona erdi..., 24.10.2003, https://www.milliyet.com.tr/gundem/tekel-icin-teklif-verme-suresi-sona-erdi-5144956