1939 – TEKEL Malatya Tütün ve Sigara Fabrikası

Son güncelleme tarihi 25/08/2026

TEKEL Malatya Tütün ve Sigara Fabrikası, Türkiye’nin ilk yerli sigara fabrikasıdır. 1925 yılında tütün atölyesi olarak kurulmuş, 14 Aralık 1939’da yeni sigara fabrikasının inşaatı tamamlanarak açılışı yapılmıştır. Bir kaynağa göre, Tokat’ta planlanan sigara fabrikasının inşaatına bir türlü başlanamaması üzerine, Tokat için satın alınan ve demonte halde bir kenarda bekleyen sandıklar içindeki makineler, İsmet Paşa tarafından Malatya fabrikasına göndertilmiştir.

Malatya’ya iş ve ekmek sağlayan fabrika 1977’de yenilendi.

1931’de TEKEL kuruldu. Tütünle birlikte tuz ve alkol üretimi de devlet denetiminde sürdürülüyordu, ithalat kısıtlanarak sektörler korunuyordu. İleriki yıllarda tütün enstitüleri açılarak tür ıslahı yapıldı, üreticiye eğitim verildi. Değerli yazılı başvuru kaynakları oluşturuldu.

1999’da IMF, savurgan AKP’ye vereceği borç karşılığında “TEKEL’i satın” buyurdu. 2000’li yıllardan itibaren sigara, tütün, alkollü içki ithalatı tamamen serbest bırakıldı. Tütün enstitüleri kapatıldı. Tütüne dikim kısıtlaması getirildi, doğrudan destekleme kaldırıldı, sözleşmeli üretime geçildi, onbinlerce üretici mağdur edildi.

TEKEL Malatya Sigara Fabrikası’nın üç otuz paraya özel şahıslara satılmaması için işçiler 2004 ile 2008 yılları arasında uzun ömürlü, fakat sonuçsuz kalan eylemler yaptılar.

Eyleme destek veren CHP Malatya Milletvekili Mevlüt Aslanoğlu, “TEKEL’in özelleştirilmemesi için her türlü çabayı göstereceğiz. TEKEL’in satılmasından beş yıl sonra Türkiye’deki sigara fabrikalarına Amerika’dan tütün getirilerek üretim yapılacak” ifadelerini kullanmıştı.

2008 yılında TEKEL’in tütün bölümü satıldı. İstanbul, Adana, Ballıca, Bitlis, Malatya ve Tokat fabrikalarını tüm arazi ve varlıklarıyla 1 milyar 720 bin dolara BAT (British American Tobacco) satın aldı. Samsun hariç tüm TEKEL tütün fabrikaları kapatıldı. Ardından TEKEL’in içecek ve tuz fabrikaları da satıldı.

Malatyahaber’den Selahattin Gökatalay’ın haberine göre 43 dönümlük arazisi aralarında Malatyalı işadamlarının bulunduğu bir gruba ( Kays Yapı Endüstri) 20 milyon dolara satıldı.

TEKEL Malatya Tütün ve Sigara Fabrikası, 2011 yılının Şubat ayında tamamen yıkıldı. Dış cephede bulunan TEKEL’in ünlü saati, 1938 yılında Atatürk’ün ölüm saati olan 09.05’de durdurulmuştu. Bu saat de söküldü ve yokedildi. Fabrikanın yerinde şimdi bir açık AVM bulunuyor. Merak edenler için, İnönü Caddesi ve Buhara Bulvarı arasında, Tekel Sokağın yanı.

Fabrikanın yıkılmasının ardından sıra, işlevsiz bırakılan tütün depolarına geldi. Tütün üretimi ve ticaretinde önemli bir rol oynayan Kernek semtindeki depolar, 2025 yılında deprem hasarı gerekçesiyle yıkıldı.

AKP sayesinde (!) Tütün Rejisi geri geldi
2009’dan sonra özelleştirilen TEKEL yaprak tütün alımına son verdi. Üreticinin tütününü kendi satması yasak, ancak iktidarın belirlediği 3-5 toptancıya satabilir. Satış fiyatını ve ödeme koşullarını toptancı belirliyor. Üreticinin kendi kullanımı için 50 kg’a kadar işlenmiş kıyılmış tütüne izin var, fazlası ticari sayıldığı için yakalandığında ağır para cezası uygulanıyor. Üretici tütünü tarladan evine taşırken, kıydırmaya, kıyıcıya götürürken jandarma üreticiyi kaçakçı olarak yakalıyor. Üretici ya para cezası ödüyor ya da hapis yatıyor.

Kaynakça:
. Samsun'da tütün üreticileri eylem yaptı, 10.10.2017, https://halktv.com.tr/turkiye/samsunda-tutun-ureticileri-eylem-yapti-235423h
. Malatya'nın kent hafızasında bir sayfa daha kapandı, 10.01.2025, Sinem Hatun Davut, https://www.busabahmalatya.com/malatyanin-kent-hafizasinda-bir-sayfa-daha-kapandi
. Tekel'in Yerine 'Açık AVM', Selahattin Gökatalay, https://malatyahaber.com/haber/tekelin-yerine-acik-avm
. Bu Bir 'Malatya Yıkımı'nın Öyküsüdür, 20.03.2022, Güler Hazar Doğan, https://malatyahaber.com/haber/bu-bir-malatya-yakiminin-oykusudur
. Geçmişten Günümüze Tokat Sigara Fabrikasının Bilinmeyenleri, 04.03.2018, Hasan Açıkel, https://www.tokattan.net/2018/03/gecmisten-gunumuze-tokat-sigara.html
. Yerli tütüncülük bitti, 18 Temmuz 2016, https://www.tekgida.org.tr/yerli-tutunculuk-bitti-29128/
. Tütünde yüz yıllık gerileme, 21.1.2016, https://www.tarlasera.com/haber-10717-tutunde-yuz-yillik-gerileme
. Tekel ihalesini BAT kazandı, 22 Şubat 2008, https://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/tekel-ihalesini-bat-kazandi-8290881
. Tekel dosyası, Mühendis ve Makina • Cilt : 48 Sayı: 572