1934 – Büyükdere TEKEL Kibrit Fabrikası

Son güncelleme tarihi 12/01/2026

İstanbul ili Sarıyer ilçesi, Büyükdere Çayırbaşı mevkiinde eski Nektar Bira Fabrikası’nın arazisi üzerinde kurulmuştur.
American – Turkish Investment Corporation” şirketi kibrit inhisarını (tekelini) işletmeye tâlip olmuş, bu amaçla “Türkiye Kibrit ve Çakmak İnhisârı Sâhibi İmtiyazı” yeni bir şirket kurulmuş, Büyükdere’deki araziyi satın alarak kibrit fabrikasını Sinop’tan buraya nakletmeye başlamıştır.

“Büyükdere Kibrit Fabrikası’nın kurulduğu arâzi 85,000 metro karedir; son yapılan ilâvelerle binâların kapladığı sâha da 6000 metro karedir.”

Amerikan şirketi ilk Türk kibritini piyasaya 1932 senesinde vermiştir. Şirket 1943 yılına kadar kibrit imâl etmiş, 1946 Mayıs’ında Büyükdere Kibrit Fabrikası bütün tesisâtı, teşkilâtı, personel ve işçileri ile birlikte Tekel Umum Müdürlüğü’ne devredilmiştir.

Büyükdere Kibrit Fabrikası 17 yaşından küçük işçi çalıştırmazdı. “Kadın işçilerin çocukları için çok güzel bir kreş – çocuk yuvası vardır; burada yeni doğmuş bebeklerden 7 yaşına kadar işçi çocuklarına bakılır; mekteb çağına gelen çocuklar da tepeden tırnağa giydirilip okula uğurlanır; kreşde her yıl 60 – 70 çocuk bulunmaktadır.”

“Büyükdere Tekel Kibrit Fabrikası 1932 yılından 1961 yılına kadar otuz sene içinde 1,609,129 sandık kibrit îmâl etmişdir, bir sandıkta 5000 kutu kibrit bulunduğuna göre fabrika îmâlâtı 8,045,645,000 kutu kibrit olur. “

Türkiyede kibrit tekelinin 30 Ocak 1952’de kaldırılmasının ardından açılan iki özel kibrit fabrikası (Türkay Kibrit ve Safina), Büyükdere Fabrikası’na küçümsenmeyecek darbe vurmuş, herşeyden önce en iyi işçileri daha tatminkâr ücretlerle elinden alınmışdır; bir yandan da iş hacmi küçülmüştür.

Büyükdere neşeli bir fabrikaydı. Üretimdeki işçilerin büyük çoğunluğunu Roman kadınlar oluşturuyordu. İçlerinde hafta sonları Çayırbaşı gazinolarında sahneye çıkan profesyonel dansözler de vardı. Canları sıkıldığında üretim bantlarının üzerine çıkıp mini bir oryantal dans gösterisi yapması her vakit “anlayışla” ve alkışlarla karşılanırdı. Kibrit fabrikasında da Sarıyerli sporcular istihdam ediliyordu.

Büyükdere Kibrit Fabrikası sanayi tesisleri, Boğazları Arındırılma Yasası kapsamında TEKEL Yönetim Kurulu kararıyla daha önce Bursa ili İnegöl ilçesinde Yaprak Tütün depoları için yapılan bina ve alanın bir kısmına taşındı. Hammadde temini ve piyasaya dağıtımı açısından uygun bir yer olan İnegöl Kibrit Fabrikası, 03.03.1989 tarihinde resmen kurularak üretime başladı.

Büyükdere’nin rakipleri, 1961’de kurulan Safina Kibrit (Malazlar) 2008 yılında kapandı. İstanbul’dan Bursa’ya taşınan Türkay Kibrit (Kav-Swedish Match) 2006’da üretimi durdurdu.

2022 itibariyle Türkiye’de kibrit üretimi yapan fabrika bulunmamaktadır. Piyasada bulunan kibritler Hindistan, Endonezya gibi ülkelerden ithal edilmektedir.

Kaynakça:
. Büyükdere Tekel Kibrit Fabrikası, İstanbul Ansiklopedisi, Reşad Ekrem Koçu, 6.Cilt, s.3259-3263
. Atatürk Döneminde Devletçilik: Bankacılık ve Devlet Tekelleri, Yıldırım Koç, 9 Şubat 2022, https://www.yildirimkoc.com.tr/usrfile/1644388493b.pdf
. Kibrit, Heval Bozbay, https://100sene100nesne.com/kibrit/
. Boğaziçi Fabrikaları, Nazım Alpman, 2023, https://www.istdergi.com/tarih-belge/bogazici-fabrikalari
. https://100sene100nesne.com/wp-content/uploads/2022/12/Gorsel-00_Kibrit-Alternatif_Tekel-Kibritleri_Yon_no-77_1963-06-05-513x700.jpg