1925 – Cibali Tütün Fabrikası

Son güncelleme tarihi 30/08/2026

1875 yılında Osmanlı dış borçlarına karşılık altı temel vergisine, damga vergisi, alkollü içki, balık, tuz, tütün ve ipek gelirlerine 30 yıl boyunca el koyan Rüsum-u Sitte (Altı Vergi) İdaresi kuruldu. Kurum birkaç sene sonra Reji İdaresi’ne dönüştü. Reji’nin tütün kısmı (Tütün Rejisi), tütün fiyatlandırması, üretimi, imalatı ve ticaretinde 40 yıl boyunca denetimsiz tek yetkili olacaktı. Reji genelde çiftçiye düşük fiyat verir, üç kuruşa ürününü satmak istemeyen çiftçileri kaçakçılığa sevkeder, yakaladığı kaçakçıları vururdu. Reji’nin kolcularının 41 senede 20 bin kişiyi öldürdüğü tahmin edilmektedir.

Anadolu topraklarındaki bağımsız yerel tütün ve sigara imalathaneleri zorla Reji’ye devredildi. Bir rivayete göre Osmanlı-Rus Savaşı’ndan kaçarak İstanbul’a gelen Tütüncü Mehmet Halis Efendi’nin sahibi olduğu İstanbul’daki tütün deposu ve fabrikası da benzer şekilde Reji’ye satılmıştır.

Diğer rivayete göre Cibali Tütün ve Sigara Fabrikası’nın binası, o zamanki adıyla “Memalik-i Osmaniye Duhanları Müşterek-ül Menfaa Reji İdaresi İmalathane-i Duhan-ı Dersaadet”, 1884 yılında İstanbul’un Cibali semtinde yeni inşa edilmiştir. Her iki rivayet de doğru olabilir.

Fabrika uzun müddet sadece tütün işlemiş, 1900 senesinde sigara imâlatına başlamıştır. Fabrikadaki işçilerin çoğu kadındı. Bugün olduğu gibi o günlerde de kadın işçiler ucuz işgücü olarak görülüyordu. Reji hem üretim, hem fiyatlandırma, hem satışta tekeldi. 42 sene tütün sektörünün tüm gelirini tek başına topladı.

1923’te Lozan anlaşmasıyla Reji’nin kaldırılması ve 1925’te tütün tekelinin devlete geçmesi sayesinde Adana Tütün Fabrikası devletleştirildi, 1931’de TEKEL (Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş. Genel Müdürlüğü ) kurulunca İnhisar’a ait kurumlar TEKEL’e devredildi. İhtiyacı karşılamadığı görülen Cİbali tütün fabrikası yenilendi.

Reji döneminde günde 1-2 ton tütün işlenebilirken, Cumhuriyet’in 25.yılına denk gelen 1948 yılında günde 30 ton tütün işleniyordu. 1960’larda memleketin sigara ihtiyacının üçte birini, İstanbul ihtiyacının hemen hemen tamamını karşılıyordu. Fabrikanın sigara kâğıdı ihtiyacının yarısını İzmit Kâğıt Fabrikası (SEKA) karşılar, yarısı yurtdışından temin edilirdi.

TEKEL Cibali tütün fabrikasında üretim beş işçi grubunun çalışmasıyla gerçekleşiyordu: Tütüncüler, kesimciler, sigaracılar, paketçiler ve denetçiler. Bu gruplar içinde sigaracılar ve paketçiler grubu kadınlardan oluşuyordu. Elleri erkeklerinkine göre daha ince yapılıydı, sigara sarma işini ustalıkla yapıyorlardı. Bu yüzden sigaracılık işi için kadınlar seçilmişti. Günlük yaklaşık 500.000 sigaranın üretildiği bu fabrikada, bir kadın işçi başına günlük 3.000 adet sigara üretimi düşüyordu. Bu da oldukça yoğun bir tempo demekti.

Fabrikanın, dakikada 1280 sigara kesen 69 sigara makinası, 48 poşet paketleme makinası ve 3 tane de filtre makinası vardır. Bu filtre makinaları ithal edilen filtreleri keserek sigaralar eklerler. Fabrikanın yanında ki bir kutu fabrikası, bazı sigaraları paketlemede kullanılan kutuları imâl eder. Fabrikada bütün bu işleri göre 2450 kadar işçi ve 80 memur vazifelidir.

Bir şehir gibi işlenmiş Cibali tütün fabrikasında, güvenlik birimi, atölyeler, sosyal tesisler, sağlık birimi, okul, kreş, sendika, yemekhaneler, bakkal ve tüm fabrikaya bağlı otomatik alarmlarıyla kendi itfaiyesi bulunmaktaydı. TEKEL, işçiye verilen sosyal haklar açısından 1960’lardan itibaren örnek bir kuruluştu. Öğle yemeği, gece mesaisinde fazla ödeme, yıllık en az üç hafta izin, evlenme/doğum/cenaze yardımı, çocuk zammı, işçi yardım fonu, askere gidenlere iş garantisi ve ailelerine yardım gibi fakir bir ülke için lüks sayılacak sayısız imkan sağlanmıştı.

Cibali Tütün Fabrikası’nı en özel kılan şey içinde ilk kez bir çocuk kreşi kurulmuş olmasıdır. 116 çocuğun bakıldığı Cibali kreşi, bir fabrikadaki ilk kreş olması bakımından örnektir. Fabrikada çalışan kadınların neredeyse hepsinin çocukları bu kreşte büyümüştür.

1967’de İstanbul sigara fabrikası resmi üretime başlayınca Cibali’de üretim yavaş yavaş azaldı.

Fabrika 1990’lı yıllara kadar üretime devam etti, sonra kapatılıp kaderine terk edildi.

2001 yılında Kadir Has Üniversitesi’nin kullanımına tahsis edildi. Günümüzde tütün geçmişi kısmen de olsa korunmakta ve Rezan Has Müzesi olarak ziyaret edilebilmektedir.

AKP döneminde 2008 yılında TEKEL’in sigara bölümü British American Tobacco (BAT) şirketine satıldı. Ballıca (Samsun) hariç tüm TEKEL fabrikaları kapatıldı. Desteklemeler kaldırıldı, dikim kısıtlaması getirildi. Tütüncülük bitirildi.

Kaynakça:
. Rezan Has Müzesi, Tütün Fabrikası, https://www.rhm.org.tr/tutun-fabrikasi/
. Tekgıda-İş ve Tekel arasında bağıtlanan toplu sözleşmesi 1964, 16 Mayıs 2022, https://www.tekgida.org.tr/tekgida-is-ile-tekel-arasinda-bagitlanan-toplu-sozlesmesi-1964-59907/
. Cumhuriyet, tütün ve Fransız Reji, 26 Ekim 2023, https://www.tekgida.org.tr/cumhuriyet-tutun-ve-fransiz-reji-66443/
. Yerli tütüncülük bitti, 18 Temmuz 2016, https://www.tekgida.org.tr/yerli-tutunculuk-bitti-29128/
. Tütünde yüz yıllık gerileme, 21.1.2016, https://www.tarlasera.com/haber-10717-tutunde-yuz-yillik-gerileme
. Tekel ihalesini BAT kazandı, 22 Şubat 2008, https://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/tekel-ihalesini-bat-kazandi-8290881
. Tekel dosyası, Mühendis ve Makina • Cilt : 48 Sayı: 572
. İstanbul Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı görsel arşivleri 
. Cibali Tütün Fabrikası, İstanbul Ansiklopedisi, Reşat Ekrem Koçu, s.3553-3554
. 1880’lerden 1989 Baharına: Cibali Tütün işçisi kadınların mücadelesi, 26.04.2022, https://ekmekvegul.net/guncel-dosya/1880lerden-1989-baharina-cibali-tutun-iscisi-kadinlarin-mucadelesi
. İstanbul Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı görsel arşivleri