1925 – Samsun Tütün Fabrikası

Son güncelleme tarihi 30/08/2026

Reji İdaresi Samsun Tütün Fabrikası binası, 1887 yılında Reji İdaresi tarafından Samsun merkezde inşa edilmiştir. Samsun’da, yakın çevrede ve Sivas vilayetinde satılmak üzere tütün üretilen fabrika, kentin en önemli endüstri yapısıdır.

18. yüzyılda Anadolu ve Kırım arasında yapılan ticarette önemli yeri olan Samsun kenti, çevresinde tütün ekiminin yaygınlaşması ile 19. yüzyılda ticaret merkeziydi. Kentte tütün alımı ve işlemesi ile ilgili kuruluşlar (Reji İdaresi), bankalar, sigorta şirketleri, okullar açılmış ve deniz ticareti artmıştır.

Reji İdaresi Samsun Tütün Fabrikası binası, 1887 yılında Samsun merkezde inşa edilmiştir. Samsun’da, yakın çevrede ve Sivas vilayetinde satılmak üzere tütün üretilen fabrika, kentin en önemli endüstri yapısıdır. Kuruluş yıllarında yaklaşık 600 işçi çalışmıştır. Fabrikadaki işçilerin çoğu kadındı. Bugün olduğu gibi o günlerde de kadın işçiler ucuz işgücü olarak görülüyordu. 42 sene tütünün ekimi, satışı, işlenmesi ve fiyatı konusunda tek yetkili oan Reji İdaresi, Türk halkına kök söktürmüştür.

1923’te Lozan anlaşmasıyla Reji’nin kaldırılması ve 1925’te tütün tekelinin devlete geçmesi sayesinde Samsun Tütün Fabrikası devletleştirildi, İnhisarlar İdaresi’ne devredildi. 1931’de TEKEL (Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş. Genel Müdürlüğü ) kurulunca İnhisar’a ait kurumlar TEKEL’e devredildi. Fabrikada Kulüp, Bafra, Gelincik, Birinci, Köylü asker sigaraları ile Bafra ve Birinci marka sigaraları üretilmiştir.

1940’lı yıllarda 1475 çalışandan 1000’i kadındı. Sigara fabrikası aynı zamanda Samsunlu kadınların “maaşlı olarak çalıştıkları” belki de ilk kurumsal yapıydı. Bu nedenle Samsun’un modernleşmesinde ve kadının ekonomik özgürlüğüne kavuşmasında önemli merhale olarak yerel tarihteki yerini aldı.

Türkiye Cumhuriyeti, 1960’larda işçi haklarında devrim yaratmıştı. Bir şehir gibi işlenen TEKEL fabrikalarında sosyal sigorta, sağlık hizmetleri, servis, ücretli izin, çocuk yuvası, sendikalar, yemekhaneler, askere gidenlere iş garantisi, evlenme/cenaze yardımı, çocuk zammı, yardım sandığı gibi imkanlar bulunuyordu.

100 yılı deviren emektar Samsun Tütün Fabrikası 1994 yılında kapatıldı. 15 yıl kapalı kaldı.

Çalışan tütün fabrikası olmayınca tütünlerin kurutulmasına da gerek kalmadı. Samsun Yaprak Tütün İşletmesi 31 Ocak 2010’da kapatıldı. 650 işçi ve 8000 tütün üreticisi artık işsiz.

Eski fabrika binası 2012’de Torunlar GYO ve Turkmall’ın ortaklığında Bulvar Samsun AVM’ye çevrildi. 23 dönümlük Kentsel SİT alanına Samsun’un tarihi ve kültürel dokusuyla alâkasız çelik konstrüksiyon binalar dikildi. Aziz Torun, Recep Tayyip Erdoğan’ın imam hatipten arkadaşı; 2014 yılında Torunlar GYO’nun İstanbul Mecidiyeköy’deki Ali Sami Yen stadını yıkıp yerine heyula gibi diktiği iki gökdelenin inşaatında on işçinin ölmesiyle hatırlanıyor.

TEKEL tamamen kapatılıyor
2008 yılında TEKEL’in sigara bölümü British American Tobacco (BAT) şirketine satıldı. Ballıca hariç tüm TEKEL fabrikaları kapatıldı.

AKP sayesinde (!) Tütün Rejisi geri geldi
2009’dan sonra özelleştirilen TEKEL yaprak tütün alımına son verdi. Üreticinin tütününü kendi satması yasak, ancak iktidarın belirlediği 3-5 toptancıya satabilir. Satış fiyatını ve ödeme koşullarını toptancı belirliyor. Üreticinin kendi kullanımı için 50 kg’a kadar işlenmiş kıyılmış tütüne izin var, fazlası ticari sayıldığı için yakalandığında ağır para cezası uygulanıyor. Üretici tütünü tarladan evine taşırken, kıydırmaya, kıyıcıya götürürken jandarma üreticiyi kaçakçı olarak yakalıyor. Üretici ya para cezası ödüyor ya da hapis yatıyor.

“Samsun Köylerindeki Göç Hareketleri ve Sebepleri” isimli araştırmaya göre, beş yıl içinde sadece Samsun’un köylerinden, yüzde 90’ı ekonomik nedenlerden olmak üzere 47 bin 840 yurttaş göç etmek zorunda kaldı.

Kaynakça:
. Samsun'da tütün üreticileri eylem yaptı, 10.10.2017, https://halktv.com.tr/turkiye/samsunda-tutun-ureticileri-eylem-yapti-235423h
. Samsun Eski Tütün Fabrikası tarihçesi, Ayşe Çolak, 06.01.2025, https://www.samsuncanlihaber.com/samsun-eski-tutun-fabrikasi-tarihcesi
. Tarihe çelik zulüm: Kapatılan Samsun Tütün Fabrikası’nda yağma devam ediyor, 04 Ocak 2024, https://diyekonustu.com/tarihe-celik-zulum-kapatilan-samsun-tutun-fabrikasinda-yagma-devam-ediyor
. İl il peşkeş listesi: İşte AKP'nin AVM yaptığı fabrikalar..., 26-02-2018, https://yurtsever.org.tr/2018/il-il-peskes-listesi-iste-akpnin-avm-yaptigi-fabrikalar-157530/	
. Odalardan İstanbul'daki asansör faciası ile ilgili açıklama, 09.09.2014, https://www.tmmob.org.tr/icerik/odalardan-istanbuldaki-asansor-faciasi-ile-ilgili-aciklama
. Samsun Yaprak Tütün İşletmesi de kapatılıyor, 06.12.2009, https://haber.sol.org.tr/sonuncu-kavga/samsun-yaprak-tutun-isletmesi-de-kapatiliyor-haberi-21190
. Tütün İşçilerinin Mücadelesinden, 25 Eylül 2017, https://uidder.org/tutun_iscilerinin_mucadelesinden.htm
. Samsun'da tütün üretimi neden durdu?, 16 Haziran 2018, Birgün-Nurcan Gökdemir, https://t24.com.tr/gundem/samsunda-tutun-uretimi-neden-durdu,652668?_t=1787639480661
. Bir 19. Yüzyıl Endüstri Mirasının Yeniden Kullanımı: “Samsun Tekel Tütün Fabrikası”nın “Bulvar Samsun Projesi”ne Dönüşümü, Fatih Us, Mimarlık Dergisi, Mayıs-Haziran 2014, http://www.mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=391&RecID=3402
. Samsun’da Modern Kentin Kuruluşu (1869-1919): Duhan Çarşısı, Reji İdaresi, Tütün İskelesi Üzerinden Bir Değerlendirme, Evrim Düzenli, Mimarlık Dergisi, Mart-Nisan 2022, http://www.mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=439&RecID=5560
. Samsun'un fabrika kızları, http://www.karadenizrumeli.com/kultur-sanat/samsunun-fabrika-kizlari/532/
. TEKEL’de Kadın İşçi Olmak: “Sabah Olsa da İşe Gitsem” – Melda Yaman Öztürk, 23.01.2019, https://tezkoopis.org/tekelde-kadin-isci-olmak-sabah-olsa-da-ise-gitsem-melda-yaman-ozturk/
. Samsun tütün fabrikasındaki işçiler, 1910, Jean Eftychiades - Samsun Yerel Tarih Grubu, wikimedia commons
. Samsun Tütün fabrikası fotoğrafları, https://www.samsunkenthaber.com.tr/foto-galeri/samsun-tutun-fabrikasi-ndan-nostalji-fotograflar/69/resim/	
. Samsun Fuarı fotoğrafları, https://www.samsunkenthaber.com.tr/foto-galeri/samsun-un-fuar-ve-tutun-denilince-akla-geldigi-yillardan-fotograflari/77/resim/
. 1972 yılından fabrika videosu: https://www.facebook.com/samsungazetesicom/videos/1972-y%C4%B1l%C4%B1nda-samsunda-bulunan-tekel-t%C3%BCt%C3%BCn-fabrikas%C4%B1nda-%C3%A7al%C4%B1%C5%9Fan-insanlar/612187338321943/