1925 – Akçaabat tütün işleme fabrikası

Son güncelleme tarihi 13/09/2026

Trabzon’un Akçaabat ilçesi, Dürbinar Mahallesi’nde bulunan Akçaabat tütün işleme tesisi 1915 yılında Reji İdaresi tarafından kuruldu. Trabzon (özellikle Akçaabat) tütünü aroması nedeniyle çok değerliydi. Reji Şirketi’nin sert politikaları nedeniyle Trabzonlu üreticiler tütünlerini şirkete vermek yerine el altından satmaya başladı ve bölge tütün kaçakçılığının en büyük merkezlerinden biri haline geldi.

1923’te Lozan anlaşmasıyla Reji’nin kaldırılması ve 1925’te tütün tekelinin devlete geçmesi sayesinde fabrikalar devletleştirildi, İnhisarlar İdaresi’ne devredildi. 1931’de TEKEL (Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş. Genel Müdürlüğü ) kurulunca İnhisar’a ait kurumlar TEKEL’e devredildi.

Türkiye Cumhuriyeti, 1960’larda işçi haklarında bir devrim yaratmıştı. Bir şehir gibi işlenen TEKEL fabrikaları sosyal sigorta, sağlık hizmetleri, ücretli izin, kreş, askere gidenlere iş garantisi, evlenme/cenaze yardımı, çocuk zammı, sosyal tesisler, sendikalar, yemekhane gibi imkanlar sunuyordu. Yaklaşık 6 dönüme yayılan tesis, dört bloktan oluşuyordu. İlk üç blok 1915 yılında Reji İdaresi tarafından, 4.blok 1970 yılında TEKEL tarafından inşa edilmişti.

TEKEL’in 2008 yılındaki satışı üzerine fabrikada üretim durdu.

Merkez ilçedeki sigara fabrikası belediyeye verildi. Belediye beldedeki otel ihtiyacını gözönüne alarak 107 oda ve 300 yatak kapasiteli, en az dört yıldızlı otele dönüştürülmek kaydıyla 29 yıllığına kiraladı.

Düzköy yolu üzerindeki yeni yaprak tütün tesisleri ise 2010 yılında Karadeniz Teknik Üniversitesi’ne (KTÜ)’ye, eğitim kurumları ve adli kurumlara ayrıldı. 36 dönüm alanın 7 dönümlük kısmı Sağlık Bakanlığı’na tahsis edildi.

Lozan’la kaldırılan Reji neydi?
1875 yılında Osmanlı dış borçlarına karşılık gelirlerine el koyan Reji İdaresi, tütün fiyatlandırması, üretimi, imalatı ve ticaretinde 42 yıl boyunca denetimsiz tek yetkili kurumdu. Tütünün kontrolünü tamamen Reji’ye vermek amacıyla bağımsız yerel tütün ve sigara imalathaneleri zorla kapatılarak Reji’ye devredildi veya sattırıldı.

Reji depolarında çalışanların yaklaşık %60 ila %70’ini kadın ve çocuk işçiler oluşturuyordu. Kadın ve çocuk işçiler, erkeklerin yaptığı iş yüküne yakın çalışmalarına rağmen erkek yevmiyesinin yarısını (bazen daha da azını) alıyorlardı. Çocukların günlük kazancı bazen sadece 2 kuruş civarındaydı, bir ekmek bile alınamıyordu. Havalandırması olmayan, tütün tozuyla kaplı kapalı depolarda günde 12-14 saati bulan mesailer yapılıyor. Sağlıksız koşullar nedeniyle işçiler arasında akciğer rahatsızlıkları ve verem çok hızlı yayılıyordu.

Reji genelde çiftçiye düşük fiyat verir, üç kuruşa ürününü satmak istemeyen çiftçileri kaçakçılığa sevkeder, yakaladığı kaçakçıları vururdu. Reji’nin kolcularının 41 senede 20 bin kişiyi öldürdüğü tahmin edilmektedir.

Kaynakça:
. "Trabzon'da tütün üretimi kalmadı", 30.11.2022, https://www.kuzeyekspres.com.tr/haber/17288700/trabzonda-tutun-uretimi-kalmadi
. Eski TEKEL binasının turizme kazandırılması, https://www.akcaabat.bel.tr/proje-detay.aspx?id=24
. Akçaabat eski Tekel fabrikasını otele dönüştürme çalışmaları sürüyor, 30 Mart 2023, https://www.turizmgazetesi.com/haber/akcaabat-eski-tekel-fabrikasini-otele-donusturme-calismalari-suruyor/84583
. Tekel KTÜ'nün, 24 Temmuz 2014, https://www.akcaabathaber.com/haberler/tekel-ktunun-8889h
. Tekel Binaları Artık Yok, 25.01.2008, https://www.akcaabathaber.com/haberler/tekel-binalari-artik-yok-617h
. TEKEL’de Kadın İşçi Olmak: “Sabah Olsa da İşe Gitsem” – Melda Yaman Öztürk, 23.01.2019, https://tezkoopis.org/tekelde-kadin-isci-olmak-sabah-olsa-da-ise-gitsem-melda-yaman-ozturk/