1925 – Trabzon tütün fabrikası

Son güncelleme tarihi 30/08/2026

Trabzon Tütün Fabrikası binası, II. Abdülhamit döneminde Reji İdaresi vergi dairesi olarak inşa edilmiştir. Reji Şirketi, Trabzon ve Akçaabat bölgesindeki tütünü işlemek yerine, köylüden topladığı yaprak tütünleri depolarda sınıflandırıp balyalayarak doğrudan ihraç ediyordu ya da İstanbul Cibali ve Samsun gibi büyük tütün fabrikalarına gönderiyordu. Trabzon (özellikle Akçaabat) tütünü aroması nedeniyle çok değerliydi. Reji’nin üretici ve işçilere feci eziyetleri nedeniyle Trabzon kaçakçılığın en yoğun olduğu yerlerden biri haline geldi.

1923’te Lozan anlaşmasıyla Reji’nin kaldırılması ve 1925’te tütün tekelinin devlete geçmesi sayesinde Reji tütün fabrikaları devletleştirildi, İnhisarlar İdaresi’ne devredildi. 1931’de TEKEL (Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş. Genel Müdürlüğü ) kurulunca İnhisar’a ait kurumlar TEKEL’e bağlandı.

Ana bina ve yanında açık depo alanından oluşan TEKEL Trabzon tütün işletmesinde Kulüp, Bafra, Gelincik, Birinci, Köylü asker sigaraları ile Bafra ve Birinci marka sigaralar üretilmiştir.

Tütün fabrikası zamanla kentin en büyük endüstriyel işvereni oldu. 1940’lı yıllarda 1475 çalışandan 1000’i kadındı. Sigara fabrikası aynı zamanda Trabzonlu kadınların “maaşlı olarak çalıştıkları” belki de ilk kurumsal yapıydı. Bu nedenle şehrin modernleşmesinde ve kadının ekonomik özgürlüğüne kavuşmasında tarihi bir rol oynamıştır.

Türkiye Cumhuriyeti, 1960’larda işçi haklarında devrim yaratmıştı. Bir şehir gibi işlenen TEKEL fabrikalarında sosyal sigorta, sağlık hizmetleri, servis, ücretli izin, çocuk yuvası, sendikalar, yemekhaneler, askere gidenlere iş garantisi, evlenme/cenaze yardımı, çocuk zammı, yardım sandığı gibi imkanlar bulunuyordu.

Trabzon Tekel Fabrikası’nda kuşaklar boyu süren bir istihdam geleneği vardı. Bir işçinin annesi, babası, eşi ya da çocukları da aynı fabrikada çalışırdı. Sendikal hakların kazanılmasıyla, fabrikada vefat eden bir erkek işçinin yerine eşinin veya çocuğunun işe alınması gibi sosyal güvence maddeleri toplu sözleşmelere eklenmişti.

Fabrikanın açık depo alanı 1951 ve 1965 yıllarında yapılan iki tadilatla kapalı bina hâline getirildi. Reji döneminden kalan ana bina 1998 yılında Kültürel Miras sayılarak koruma altına alındı.

2000’li yıllarda devlet tütüne desteği kaldırdı, yaprak tütün alımını durdurdu. İthalatı tamamen serbest bıraktı, pazarı yabancı markalar ele geçirdi. 2008 yılında TEKEL’in British American Tobacco’ya satılmasıyla Ballıca hariç tüm sigara fabrikaları ile yaprak tütün işletmelerinin yarısı hemen kapatıldı. İşçiler işsiz kaldı, esnaf zarar etti, satılamayan tütün ekilmedi, çiftçi tarlasını sattı. Herkes kaybetti, yabancı şirketler hariç. Trabzon fabrikasında da üretim durdu.

Trabzon Yaprak Tütün İşletmesi, koruma kararlarına uyulmayarak 2000’li yıllarda tamamen yıkıldı. Günümüzde yerinde bir AVM ve Trabzon Büyükşehir Belediyesi bulunmaktadır.

Lozan’la kaldırılan Reji neydi?
1875 yılında Osmanlı dış borçlarına karşılık gelirlerine el koyan Reji İdaresi, tütün fiyatlandırması, üretimi, imalatı ve ticaretinde 42 yıl boyunca denetimsiz tek yetkili kurumdu. Tütünün kontrolünü tamamen Reji’ye vermek amacıyla bağımsız yerel tütün ve sigara imalathaneleri zorla kapatılarak Reji’ye devredildi veya sattırıldı.

Reji depolarında çalışanların yaklaşık %60 ila %70’ini kadın ve çocuk işçiler oluşturuyordu. Kadın ve çocuk işçiler, erkeklerin yaptığı iş yüküne yakın çalışmalarına rağmen erkek yevmiyesinin yarısını (bazen daha da azını) alıyorlardı. Çocukların günlük kazancı bazen sadece 2 kuruş civarındaydı, bir ekmek bile alınamıyordu. Havalandırması olmayan, tütün tozuyla kaplı kapalı depolarda günde 12-14 saati bulan mesailer yapılıyor. Sağlıksız koşullar nedeniyle işçiler arasında akciğer rahatsızlıkları ve verem çok hızlı yayılıyordu.

Reji genelde çiftçiye düşük fiyat verir, üç kuruşa ürününü satmak istemeyen çiftçileri kaçakçılığa sevkeder, yakaladığı kaçakçıları vururdu. Reji’nin kolcularının 41 senede 20 bin kişiyi öldürdüğü tahmin edilmektedir.

Kaynakça:
. "Trabzon'da tütün üretimi kalmadı", 30.11.2022, https://www.kuzeyekspres.com.tr/haber/17288700/trabzonda-tutun-uretimi-kalmadi
. Tekel Binaları Artık Yok, 25.01.2008, https://www.akcaabathaber.com/haberler/tekel-binalari-artik-yok-617h	
. Tekel'de işçi sayısı azaldı ama çay ve poğaça ile üretim arttı, 30.10.2003, https://www.gazetevatan.com/ekonomi/tekelde-isci-sayisi-azaldi-ama-cay-ve-pogaca-ile-uretim-artti-16679
. Tekel Binası, https://sanalkent.ktu.edu.tr/index.php?id=61.13.40.13&by=list
. A Different Approach to Representation: Trabzon ‘Tekel’ Cigarette Factory, Yusuf Bera Bilici, Aysu Akalın, 2019, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1001215
. Tütünün Kokusu ve Tozunun İç İçe Olduğu Aydınlık Günlerden Bugünlere, 08.01.2026, https://kotbasartcolors.blogspot.com/2026/01/tutunun-kokusu-ve-tozunun-ic-ice-oldugu.html
. TEKEL’de Kadın İşçi Olmak: “Sabah Olsa da İşe Gitsem” – Melda Yaman Öztürk, 23.01.2019, https://tezkoopis.org/tekelde-kadin-isci-olmak-sabah-olsa-da-ise-gitsem-melda-yaman-ozturk/
. Trabzon Tekel Binası, https://kulturenvanteri.com/yer/trabzon-tekel-binasi/
. TEKEL’de Kadın İşçi Olmak: “Sabah Olsa da İşe Gitsem” – Melda Yaman Öztürk, 23.01.2019, https://tezkoopis.org/tekelde-kadin-isci-olmak-sabah-olsa-da-ise-gitsem-melda-yaman-ozturk/