1940 – Tekel Bitlis Tütün ve Sigara Fabrikası

Son güncelleme tarihi 23/08/2026

Tekel Bitlis Tütün ve Sigara Fabrikası, 1925’te (1927?) atölye olarak üretime başladı, 1940’ta fabrikaya dönüştürüldü.

Bitlis tütününden yapılan sigaralar o kadar beğenildi ki, Ankara bürokratları arasında özel siparişle getirtilir oldu. Yazar ve ekonomist Güngör Uras, Bitlis sigarası hakkında şunları yazmıştı: “…Ankaralı entel solcular Bitlis’ten başka sigara içemez oldu. Sigara sadece Bitlis yöresinde satılıyordu. Özel sipariş ile büyük paketlerle Bitlis’ten sigara getirtilmeye başlandı. Bülent Ecevit de Bitlis’e alıştı. Sigara içmeyen benim gibilerin bile arada sırada Bitlis tüttürdükleri görüldü.”

Bitlis’te 1970’lere kadar 26 bin aile tütün üretirdi. TEKEL’in Bitlis fabrikasında tütün işlenir ve sigara yapılırdı Önce tütün üretimine kota geldi. 13.500 aile tütün üretimini bırakarak başka bölgelere göç etmek zorunda kaldı. 12.500 aile kota çerçevesinde yılda beş bin ton Bitlis tütünü üretmeye devam etti. 1970’lerde piyasaya kaçak yabancı sigaraların girmesi ve tüketicinin tercihinin yabancı ürünlere kayması, Türk tütününü sarsmaya başladı.

Yabancı sigaraların satışı resmen serbest bırakıldı. 1983’te Bitlis’te Tekel sigara fabrikasının haricinde ikinci bir üretici piyasaya girdi. Çoğu hissesi Rothmans sigara şirketine, azınlık hisseleri Bitlis’teki girişimcilere ait Best AŞ. (Bitlis Entegre Tütün Sanayii) kuruldu. 1988’de TEKEL, Rothmans hisselerinin %25’ini satın alarak Best’e ortak oldu.

Fakat Best’in zamanlaması çok kötüydü, çünkü Tekel 1984’te yabancı sigara ithalatına başladı. 1994’te Türk (Şark) tipi tütün ekimi yasaklandı. Best’in yapacağı bir şey kalmamıştı, 1997’de üretim tesislerinin tamamını Tekel’e satarak faaliyetten çekildi. 2002’de tütünde destekleme kaldırıldı, sözleşmeli üretime geçildi.

2008 yılında TEKEL’in tütün ve sigara fabrikaları tüm mülkleriyle birlikte satıldı. İstanbul, Adana, Ballıca, Bitlis, Malatya ve Tokat fabrikalarını 1 milyar 720 bin dolara BAT (British American Tobacco) satın aldı. Ardından TEKEL’in içecek ve tuz fabrikaları da satılacaktı.

Tesisler birer birer kapatıldı. Best AŞ. ile birlikte, Bitlis yaprak tütün işleme tesisi ve sigara fabrikası da 2010 yılında kapatıldı. Tütün üretiminde çalışan binlerce kişi işsiz kaldı. Bitlis tütününde yıllık üretim bin tona düştü. Tütünün tek alıcısı, yabancı sigara fabrikaları. Onlar ise sözleşmeli tütün alıyor, Bitlis veya Ege tütünü yerine Bitlis’te ucuz Amerikan tütünü ürettirip daha fazla kâr etme peşindeler. Kâr düştükçe çiftçi de ekmekten vazgeçiyor.

Türkiye bir zamanlar zirveye oynadığı tütünde tam 100 yıl önceki üretim seviyesine kadar geriledi. Son 20 yılda üretimi altıda bire düştü.

Bitlis’te tütün ekimi yapılan tarlalarda tütünden başka ürün yetişmiyor. Alternatif ürün denemesi yapılmış ama başarı sağlanamamış.

Devletin güzelim Bitlis tütününü işlediği fabrikanın kalıntıları yakın zamana kadar yerinde duruyordu. AKP’li Bitlis Belediyesi Ağustos 2022’de yapılan ihalede fabrikanın kalan binaları ve 18 küsur dönüm arazisini 26.7 milyon TL’ye satışa çıkardı. Belediyenin yaptığı son plan değişikliği ile “eğitim tesis alanı” olarak tanımlanmıştı. Yani ek imar mümkün hale getirildi.

AKP sayesinde (!) Tütün Rejisi geri geldi
Üreticinin kendi kullanımı için 50 kg’a kadar işlenmiş kıyılmış tütüne izin var, fazlası ticari sayıldığı için yakalandığında ağır para cezası uygulanıyor. Üretici tütünü tarladan evine taşırken, kıydırmaya, kıyıcıya götürürken jandarma üreticiyi kaçakçı olarak yakalıyor. Üretici ya para cezası ödüyor ya da hapis yatıyor.

Devletin güzelim Bitlis tütününü işlediği fabrikanın kalıntıları yakın zamana kadar yerinde duruyordu. AKP’li Bitlis Belediyesi Ağustos 2022’de yapılan ihalede fabrikanın kalan binaları ve 18 küsur dönüm arazisini 26.7 milyon TL’ye satışa çıkardı.

Kaynakça:
. AKP’li Belediye 97 yıllık tütün fabrikasını satıyor, 15.08.2022, https://odakdergisi2.com/akpli-belediye-97-yillik-tutun-fabrikasini-satiyor/
. Bitlis’in sigarasından sonra tütünü de tarihe karışıyor, 24.08.2010, Milliyet, Güngör Uras, https://www.karasaban.net/bitlis%e2%80%99in-sigarasindan-sonra-tutunu-de-tarihe-karisiyorgungor-uras/
. AKP'li belediye 97 yıllık tütün fabrikasını satıyor, 15.08.2022, https://www.tele1.com.tr/akpli-belediye-97-yillik-tutun-fabrikasini-satiyor
. Yerli tütüncülük bitti, 18 Temmuz 2016, https://www.tekgida.org.tr/yerli-tutunculuk-bitti-29128/
. Tütünde yüz yıllık gerileme, 21.1.2016, https://www.tarlasera.com/haber-10717-tutunde-yuz-yillik-gerileme
. Tekel ihalesini BAT kazandı, 22 Şubat 2008, https://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/tekel-ihalesini-bat-kazandi-8290881
. Bitlis'te Tekel 2000'in üretimine başlandı..., 07.06.2003, https://www.milliyet.com.tr/gundem/bitliste-tekel-2000in-uretimine-baslandi-5174620
. Tekel dosyası, Mühendis ve Makina • Cilt : 48 Sayı: 572
. https://100sene100nesne.com/tutun/