1925 – Adana Tütün ve Sigara Fabrikası

Son güncelleme tarihi 30/08/2026

Adana Tütün ve Sigara Fabrikası 1895 yılında Osmanlı borçlarını tahsil için kurulan Reji İdaresi tarafından inşa edildi.

Adana, Osmanlı devleti döneminde de önemli bir tarım merkeziydi. Çok geniş alanlarda pamuk ve tütün ekimi yapılıyordu. Adana’daki fabrika yurtdışından getirttiği ithal tütünle imal edilen sigaraları yurtdışına ihraç ederdi. Fabrikadan ayda yaklaşık 100 ton sigara ihraç ediliyordu. Üretici anca üç kuruş para kazanıyor, Reji en düşük fiyata aldığı tütünü, ucuz işçi kullanarak bütün mamul haline getirip kârına kâr katıyordu.

Reji depolarında çalışanların yaklaşık %60 ila %70’ini kadın ve çocuk işçiler oluştururdu. Kadın ve çocuk işçiler, erkeklerin yaptığı iş yüküne yakın çalışmalarına rağmen erkek yevmiyesinin yarısını (bazen daha da azını) alıyorlardı. Havalandırması olmayan, tütün tozuyla kaplı kapalı depolarda günde 12-14 saat çalışırlardı. Bu durum işçiler arasında akciğer rahatsızlıklarının ve veremin çok hızlı yayılmasına neden oluyordu.

1 Mart 1925’te yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nin Reji İdaresi’ni lağvetmesi sayesinde tütün fabrikası devletleştirildi, İnhisarlar Adana Tütün Fabrikası adını aldı. 1931’de TEKEL (Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş. Genel Müdürlüğü) kurularak tütünle birlikte, tuz ve alkol üretimi devlet denetiminde sürdürüldü, ithalat kısıtlanarak sektörler korundu. İnhisar’a ait kurumlar TEKEL’e devredildi.

Türkiye Cumhuriyeti, 1960’larda işçi haklarında devrim yaratmıştı. Şehir gibi tasarlanan TEKEL fabrikalarında sosyal sigorta, sağlık hizmetleri, servis, ücretli izin, çocuk yuvası, sendikalar, yemekhane, askere gidenlere iş garantisi, evlenme/cenaze yardımı, çocuk zammı, yardım sandığı gibi imkanlar bulunuyordu.

Türkiye’nin en bilinen sigara markalarından Maltepe ve Sipahi’nin üretimi Adana’daki fabrikada yapılıyordu. Günlük üretim yaklaşık 40 tona çıktı. Fabrika binlerce Adanalı ailenin gelir kapısıydı.

AKP döneminde 2000’li yıllarda sigara, tütün ve alkol dahil tüm TEKEL ürünlerinin ithalatı tamamen serbest bırakıldı. Tütün enstitüleri kapatıldı. Tütüne dikim kısıtlaması getirildi, 2002’de üretici destekleri kaldırıldı, onbinlerce üretici mağdur edildi. Borç alınan IMF’ye TEKEL’in satılacağına dair söz verildi. Fabrikalar özelleştirme kapsamına alındı.

Tekel Adana Sigara Fabrikası’nda 8 ay içinde işçi sayısı 860’dan 564’e düşürüldü. Buna karşın müdürün motivasyon çabasıyla üretim arttı.

Özelleştirme İdaresi fabrika hakkında 25 Kasım 2005’te kapatma kararı aldı, üretim durduruldu ancak 45 gün aradan sonra tekrar başladı. Sipahi marka sigaranın üretimi sürerken üç ay sonra bu sigaranın da üretimini durduruldu. Adana Tütün ve Sigara fabrikası, 2007 Temmuz ayında yeniden, bu kez Maltepe marka sigara üretimine başladı, yalnız günde 40 ton yerine sadece 3 ton kapasiteyle. Bu iyi niyetli girişim de kısa sürecekti.

2008 yılında TEKEL’in sigara bölümü British American Tobacco (BAT) şirketine satıldı. Aynı yıl tüm TEKEL fabrikaları kapatıldı. Devlet yaprak tütün alımına son verdi.

Adana Tekel Sigara Fabrikası işçileri özelleştirilmeyi protesto için yürüyüş yaptı. Polislerin yolu açmaları konusunda yaptığı uyarıya işçilerden birisinin, ‘PKK’lılara bile bu kadar kötü davranmıyorsunuz’ sözleri üzerine arbede çıktı. Çevik Kuvvet ve sivil polis memurları, yolu açmak için cop ve biber gazı kullanarak işçileri dağıttı, 4 işçi ve 4 polis yaralandı. Açgözlü politikacılar aldıkları borçlar karşılığında IMF’ye söz vermişlerdi. O Tekel yok edilecekti! Arazisi satıldı, binaları yıkıldı.

Adana Tekel Sigara Fabrikası yerine Kasım 2019’da Adana’nın en büyük alışveriş merkezlerinden biri açıldı.

Reji neydi?
Osmanlı borçlarını tahsil için kurulan Reji İdaresi (Tütün Rejisi), tütünün fiyatlandırması, üretimi, imalatı ve ticaretinde 40 yıl boyunca denetimsiz tek yetkiliydi. Reji genelde çiftçiye düşük fiyat verir, üç kuruşa ürününü satmak istemeyen çiftçileri kaçakçılığa sevkeder, yakaladığı kaçakçıları vururdu. Reji’nin kolcularının 41 senede 20 bin kişiyi öldürdüğü tahmin edilmektedir. Anadolu topraklarındaki bağımsız yerel tütün ve sigara imalathaneleri de zorla Reji’ye devredildi.

AKP sayesinde (!) Tütün Rejisi geri geldi
2009’dan sonra devlet yaprak tütün alımına son verdi. Üreticinin tütününü kendi satması yasak, ancak iktidarın belirlediği 3-5 toptancıya satabilir. Satış fiyatını ve ödeme koşullarını toptancı belirliyor. Üreticinin kendi kullanımı için 50 kg’a kadar işlenmiş kıyılmış tütüne izin var, fazlası ticari sayıldığı için yakalandığında ağır para cezası uygulanıyor. Üretici tütünü tarladan evine taşırken, kıydırmaya, kıyıcıya götürürken jandarma üreticiyi kaçakçı olarak yakalıyor. Üretici ya para cezası ödüyor ya da hapis yatıyor.

Kaynakça:
. Tekel Adana sigara fabrikası üretime başladı, 05.07.2007, https://www.hurriyet.com.tr/gundem/tekel-adana-sigara-fabrikasi-uretime-basladi-6837929
. Tekgıda-İş ve Tekel arasında bağıtlanan toplu sözleşmesi 1964, 16 Mayıs 2022, https://www.tekgida.org.tr/tekgida-is-ile-tekel-arasinda-bagitlanan-toplu-sozlesmesi-1964-59907/
. Cumhuriyet, tütün ve Fransız Reji, 26 Ekim 2023, https://www.tekgida.org.tr/cumhuriyet-tutun-ve-fransiz-reji-66443/
. Yerli tütüncülük bitti, 18 Temmuz 2016, https://www.tekgida.org.tr/yerli-tutunculuk-bitti-29128/
. Tütünde yüz yıllık gerileme, 21.1.2016, https://www.tarlasera.com/haber-10717-tutunde-yuz-yillik-gerileme
. Tekel protestosunda büyük arbede, 02.03.2008, https://www.hurriyet.com.tr/gundem/tekel-protestosunda-buyuk-arbede-8354736
. Tekel ihalesini BAT kazandı, 22 Şubat 2008, https://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/tekel-ihalesini-bat-kazandi-8290881
. Tekel Adana, Gelincik ve Harman üretecek, 28.02.2006, https://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/tekel-adana-gelincik-ve-harman-uretecek-3998315
. Tekel'de işçi sayısı azaldı ama çay ve poğaça ile üretim arttı, 30.10.2003, https://www.gazetevatan.com/ekonomi/tekelde-isci-sayisi-azaldi-ama-cay-ve-pogaca-ile-uretim-artti-16679
. Tekel dosyası, Mühendis ve Makina • Cilt : 48 Sayı: 572
. İstanbul Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı görsel arşivleri