1925 – İzmir Tütün ve Sigara Fabrikası

Son güncelleme tarihi 30/08/2026

İzmir Tütün Fabrikası binası, 1884 yılında Reji İdaresi tarafından İzmir’in Alsancak semtinde inşa edilmiştir.

1875 yılında Osmanlı dış borçlarına karşılık gelirlerine el koyan Reji İdaresi, tütün fiyatlandırması, üretimi, imalatı ve ticaretinde 40 yıl boyunca denetimsiz tek yetkiliydi. Tüm tütünün kontrolünü Reji’ye vermek amacıyla bağımsız yerel tütün ve sigara imalathaneleri de zorla kapatılarak malları Reji’ye devredildi veya sattırıldı.

İzmir Alsancak tütün fabrikasındaki işçilerin çoğu kadındı. Kadınlar elleri küçük olduğu için rahat sigara sarabilmelerinin yanında, o günlerde de ucuz işgücü olarak görülüyordu. Fabrikada 1928 öncesinde 300’ü kadın 150’si erkek olmak üzere toplamda 450 işçi çalışırdı.

Reji hem üretim, hem fiyatlandırma, hem satışta tekeldi. 42 sene tütün sektörünün tüm gelirini cebine attı. Reji İdaresi genelde çiftçiye düşük fiyat verir, üç kuruşa ürününü satmak istemeyen çiftçileri kaçakçılığa sevkeder, yakaladığı kaçakçıları vururdu. Reji’nin kolcularının 41 senede 20 bin kişiyi öldürdüğü tahmin edilmektedir.

1923’te Lozan anlaşmasıyla Reji’nin kaldırılması ve 1925’te tütün tekelinin devlete geçmesi sayesinde Eski İzmir Reji Tütün Fabrikası devletleştirildi, İnhisarlar İdaresi’ne devredildi. 1931’de TEKEL (Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş. Genel Müdürlüğü ) kurulunca İnhisar’a ait kurumlar TEKEL’e devredildi.

Türkiye Cumhuriyeti, 1960’larda işçi haklarında devrim yaratmıştı. Bir şehir gibi işlenen TEKEL fabrikaları sosyal sigorta, sağlık hizmetleri, ücretli izin, kreş, askere gidenlere iş garantisi, evlenme/cenaze yardımı, çocuk zammı, sosyal tesisler, sendikalar, yemekhane gibi imkanlar sunuyordu. Fabrika içerisinde kıyma, zıvana, sigara makinesi, tütün paketleme makinesi, tamirat ve mukavva kutu atölyeleri bulunuyordu.

1950 yılında İzmir Tütün Fabrikası’nda Birinci, Büyük Kulüp, Köylü, asker sigaraları ve tatlı sert tütün imal ediliyordu. Amerika’dan yeni makineler gelince Bafra Maden sigarası da üretilmeye başlandı.

AKP döneminde 2002’de tütünde destekleme kaldırıldı, sözleşmeli üretime geçildi, tütüne dikim kısıtlaması getirildi, onbinlerce üretici mağdur edildi. Sigara, tütün, alkollü içki ithalatı tamamen serbest bırakıldı. Tütün enstitüleri kapatıldı. Tütün pazarı yabancı markaların eline geçti. Tekel’in pazar payı yüzde 85’den yüzde 38’e kadar düştü.

İzmir sigara fabrikası 2004 yılında kapatıldı. Kültür Bakanlığı’na devredildi.

İzmir tütün fabrikası 1979, 1985 ve 2007 tarihlerinde farklı Koruma Kurulu kararları ile tescillenen yapılardan oluşuyordu. 2007’den itibaren kültür amaçlı topluma kazandırılması, Ege Medeniyetleri Müzesi yapılması için bakanlık tarafından düzenlenen çeşitli ihale, tahsis ve teşebbüsler, İzmirliler dahil olmak üzere girişimcilerin açgözlülüğüne takılıyor. Normalde tam tersi olması beklenir. Sonunda bakanlık 2021’de projeyi kendi devralmış.

2023 yılında Kültür Bakanlığı “İzmir Kültür Sanat Fabrikası” adıyla arkeoloji müzesi ve kütüphane olarak açıyor. Konak’taki Arkeoloji Müzesi’ndeki bazı eserler ve Karataş sahildeki İzmir Resim ve Heykel Müzesi de buraya taşınıyor. Kompleks içinde kütüphane bulunuyor. Kahve Dünyası da olmasa hoş yer.

Hemen ilerideki 7,7 dönüm TEKEL depolarının arazisine gelince…Mart 2009’da Ankara’da Özelleştirme İdaresi Başkanlığı’nda yapılan açık artırmada İzmir Ortak Girişim Grubu (Gürel+Karabacak) 14 milyon 750 bin lira ile en yüksek teklifi vererek tütün depolarının sahibi oldu. Grupta kalan tek aile (Gürel), şehrin ortasındaki alana çok yüksek katlı rezidanslar yapmaya kalkınca belediyeden ruhsat alamadı. “Ama biz alt kata otopark yapıp Alsancak’ın otopark sorununu çöziciizzz” demeleri şehirlileri kandırmaya yetmedi. Şehir Plancıları Odası ile Mimarlar Odası, kamuya ait bir alanın tamamen ticarileştirilmesi, üst ölçekli imar planına aykırı-parsele özel imar değişikliği, endüstriyel miras binaların zarar görecek olması, altyapı yetersizliği gerekçesiyle açtığı davaları kazandı, imar planlarının yürütmesi durduruldu. Müteahhit firma imar sınırlamasına uysa sorun kalmayacaktı ama herkes tek inşaatla kral olmayı hayal ettiği için…

Bayraklı’daki 27 dönümlük eski Tekel arazisi üzerine ise 200 metre yüksekliğinde ikiz gökdelen inşa edildi (Folkart Towes). Tabii zemin hiç uygun değildi…neyse.

Kaynakça:
. TEKEL’de rant tehdidi, 03.12.2021, https://www.birgun.net/haber/tekel-de-rant-tehdidi-367947
. TEKEL İzmir Tütün ve Sigara Fabrikası, Alsancak-Konak merkez, https://www.erolsasmaz.com/?oku=1911
. TEKEL binası satıldı, 19 Mart 2009, https://mimdap.org/haberler/tekel-binasy-satyldy/
. Tekel binaları rezidans oluyor!, 26.01.2015, Sinan Doğan, https://www.egedesonsoz.com/tekel-binalari-rezidans-oluyor
. Tekgıda-İş ve Tekel arasında bağıtlanan toplu sözleşmesi 1964, 16 Mayıs 2022, https://www.tekgida.org.tr/tekgida-is-ile-tekel-arasinda-bagitlanan-toplu-sozlesmesi-1964-59907/
. Cumhuriyet, tütün ve Fransız Reji, 26 Ekim 2023, https://www.tekgida.org.tr/cumhuriyet-tutun-ve-fransiz-reji-66443/
. Yerli tütüncülük bitti, 18 Temmuz 2016, https://www.tekgida.org.tr/yerli-tutunculuk-bitti-29128/
. Tütünde yüz yıllık gerileme, 21.1.2016, https://www.tarlasera.com/haber-10717-tutunde-yuz-yillik-gerileme
. Tekel ihalesini BAT kazandı, 22 Şubat 2008, https://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/tekel-ihalesini-bat-kazandi-8290881
. Tekel dosyası, Mühendis ve Makina • Cilt : 48 Sayı: 572
. Fotoğraflarla Türkiye, Matbuat Umum Müdürlüğü Ankara, 1937
. Demokrat İzmir, 17 Ekim 1950 
. Son Posta, 15 Mart 1937