Son güncelleme tarihi 25/08/2026
Sigara fabrikasının Tokat’a, tütün ıslahının Erbaa’ya kurulması yönündeki karar 13 Mart 1973 tarihinde Resmi Gazete’de yayınlandı. Ekonomik ve siyasi ortamdaki belirsizler, 1980 darbesi derken yapımı 11 sürdü. Geciken inşaat yüzünden maliyeti iki katına çıktı. 18 milyar planlanmıştı, 35 milyara maloldu.
Cumhuriyet döneminin ikinci büyük sigara üretim tesisi olan Tokat Sigara Fabrikası, nihayet 1984 yılında üretime başladı, resmi açılışı 6 Mayıs 1985’te yapıldı. Açılışın yapıldığı gün bütçe rekor açık vermişti, önlem olarak tarım kredi desteği kesilecekti, gübreye zam yapılacaktı (ne çözüm ama!)
400 dönüm arsa üzerindeki Tokat sigara fabrikasının 122 dönüm kapalı alanı bulunuyordu. Makineleri İngiltere-Almanya-Fransa ortaklığı TMC firması, tütün hazırlama makineleri yerli Makine Kimya Endüstrisi (MKE) tarafından imal edildi.
Fabrikada iki bin kişi çalışıyordu. Günde 35 ton sigara üretiliyordu. Ünlü Tokat markalı sigara ve ilk yerli Amerikan harmanı TEKEL 2000 bu fabrikada üretildi. Tüketici tercihi doğrultusunda sert paket ambalaj üretimine geçildi.
1931’den beri faaliyette olan TEKEL İdaresi sayesinde tütünle birlikte tuz ve alkol üretimi de devlet denetiminde sürdürülüyordu, ithalat kısıtlanarak sektörler korunuyordu. 2002 yılında AKP döneminde sigara, tütün, alkollü içki ithalatı tamamen serbest bırakıldı. Tütüne dikim kısıtlaması getirildi, doğrudan destekleme kaldırıldı, sözleşmeli üretime geçildi, onbinlerce üretici mağdur edildi. Tütün enstitüleri kapatıldı. Tekel’in sigara fabrikalarında kullandığı yerli tütün miktarı 80 bin tondan 40 bin ton düştü.
Yine AKP döneminde 2008 yılında TEKEL’in sigara bölümü British American Tobacco (BAT) şirketine satıldı. Ballıca (Samsun) hariç tüm TEKEL fabrikaları (Adana, İstanbul, Bitlis, Malatya ve Tokat) kapatıldı. Tütüncülük bitirildi.
Tokat Sigara Fabrikası da kapatıldı. Duruma tepki gösteren Tek Gıda-İş Sendikası Başkanı Suat Karlıkaya, Tokat’ta işsizliğin çığ gibi büyüdüğünü ama halkın desteğini alamadıklarını söyledi.
Kapatılan fabrikanın 400 dönümlük arazisi bizzat AKP’li bürokratların aracılığıyla yandaşlara satıldı. Bir milletvekili özetle “122 bin metrekarelik kapalı alanı olan 400 dönümlük bir boş yer Türkiye’de şu anda hiçbir yerde yok…BAT firması ile bu arkadaşları buluşturduk. En son Fezalar Grup ‘un sahibi arkadaşımız İngiltere’ye gitti ve bu işi bitirdi.” demişti.
Bu işi bitirmek dediği, araziyi ucuza kapatmak ve imar olmayan yeri imara açtırmaktı. Neyse ki Tokat Belediye Meclisi’nin “bu işi bitirmek” gibi bir misyonu yoktu.
“AVM, konut, benzinlik” gibi bir proje kapsamında imara açılması yönündeki firmanın talebi Tokat Belediye Meclisi’nde kamu yararı bulunmadığı gerekçesiyle kabul edilmeyince Tokat’lı yatırımcılar tarafından Tekel’in milletin vergisiyle inşa edilmiş sosyal tesisleri, depo ve fabrika binaları yıkıldı. Etinden sütünden faydalanamadığımız şeyleri yoketmeliyiz, böylece gözümüzün önünde başarısızlık timsali olarak dikilmez (ironidir).
Geçmişte Turhal Şeker Fabrikası ile birlikte Tokat’taki en büyük kamu yatırımı olan ve binlerce üretici ile yüzlerce çalışanı bulunan Tokat Sigara fabrikası bugün hurdalık olarak kullanılıyor.
AKP sayesinde (!) Tütün Rejisi geri geldi
2009’dan sonra özelleştirilen TEKEL yaprak tütün alımına son verdi. Üreticinin tütününü kendi satması yasak, ancak iktidarın belirlediği 3-5 toptancıya satabilir. Satış fiyatını ve ödeme koşullarını toptancı belirliyor. Üreticinin kendi kullanımı için 50 kg’a kadar işlenmiş kıyılmış tütüne izin var, fazlası ticari sayıldığı için yakalandığında ağır para cezası uygulanıyor. Üretici tütünü tarladan evine taşırken, kıydırmaya, kıyıcıya götürürken jandarma üreticiyi kaçakçı olarak yakalıyor. Üretici ya para cezası ödüyor ya da hapis yatıyor.
Kaynakça:
. Tokat Sigara Fabrikası'nı Tokatlılar Aldı, 20.03.2010, https://beyazgazete.com/haber/2010/3/20/tokat-sigara-fabrikasi-ni-tokatlilar-aldi-1013458.html
. Geçmişten Günümüze Tokat Sigara Fabrikasının Bilinmeyenleri, 04.03.2018, Hasan Açıkel, https://www.tokattan.net/2018/03/gecmisten-gunumuze-tokat-sigara.html
. Tokatlılar'a açık mektup: Tokat sigara fabrikası kapatıldı, 12.05.2009, Tayfun Özkaya, https://www.karasaban.net/tokat%E2%80%99lilara-acik-mektup-tokat-sigara-fabrikasi-kapatildi/
. Yerli tütüncülük bitti, 18 Temmuz 2016, https://www.tekgida.org.tr/yerli-tutunculuk-bitti-29128/
. Tütünde yüz yıllık gerileme, 21.1.2016, https://www.tarlasera.com/haber-10717-tutunde-yuz-yillik-gerileme
. Tekel ihalesini BAT kazandı, 22 Şubat 2008, https://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/tekel-ihalesini-bat-kazandi-8290881
. Tekel dosyası, Mühendis ve Makina • Cilt : 48 Sayı: 572
. Milliyet, 21.10.1984
. Milliyet, 07.05.1985
İlk yorum yapan siz olun