Son güncelleme tarihi 19/08/2026
İnsan dahil tüm canlıların besin kaynaklarından olan tuz, ticari bakımdan da önemli bir maddedir. Çağımızda kimya ve sanayinin en önemli girdilerinden biridir. Tuz (NaCl = sodyum klorür), saf halde iken % 40 sodyum ve % 60 klordan oluşur.
TEKEL’in paha biçilemez ekonomik değerinin yanında, AKP döneminde satılan tuzlaları ve iki tuz rafinerisi (Kars ve Çankırı) bulunuyordu. Türkiye, yılda 9 milyon metreküple dünya tuz üretiminde ilk onda yer alıyor. Şöyle ki üretimimiz, yüzölçümü bizden kat kat büyük Rusya’dan, Brezilya’dan ve tuz madenleriyle ünlü Polonya’dan bile fazla. Bknz.en alttaki tablo.
Türkiye’de kişi başı ortalama tuz tüketimi günde 10 grama yakın. Kaba bir hesap yaparsak, nüfusumuz 82 milyon, günde 820 milyon gram, yani 820 ton tuz sadece yemeklerde iç piyasada tüketiliyor. Yılda yaklaşık 300 bin ton tuz. Turistler, oteller, sanayi vs. hariç.
Besin maddesi olması dışında tuz, ticari gıda üretiminde (gıda sanayi tuzu), dericilikte, hayvan besiciliğinde, su yumuşatma sistemlerinde ve kimya sanayiinde yaygın olarak kullanılıyor. Çamaltı Tuzlası’nda üretilen tuzun her yıl 200 bin tonluk kısmını PVC üretiminde kullanmak üzere Petkim alıyor, ayrıca Petkim Klor Alkali Fabrikası’nda günde 1000 ton tuz kullanılarak klor elde ediliyor.
Tuzun fazlası, tuzlalarda üretilen tuzun satılmaması, elde kalması sözkonusu değil. Tuz, raf ömrü binlerce yıllarla ifade edilen bir madde, haliyle bugün elde kalsa bile yarın mutlaka iç piyasada satılır veya ihraç edilir. 1932 yılında TEKEL kapsamına alınan tuzlaların satılması, son derece gereksiz ve yanlış bir hamleydi. Ve AKP bunu yaptı.
Tekel’in tuz işletmelerinin özelleştirilmesine ilişkin girişimler AKP döneminde 2005 yılında başladı. Önce kaynak tuzu işletmeleri, sonra kaya tuzu işletmeleri, daha sonra göl tuzu işletmeleri, en son, en büyük deniz tuzu işletmeleri özelleştirildi.
AKP döneminde elden çıkarılan TEKEL tuzlaları
| . | Tuzla adı | ort. üretim yıl / ton | Yıl | Bedel USD | Alan firma |
|---|---|---|---|---|---|
| SATIŞ | Çankırı + rafineri | 2003 | 535.079 | Çan-Kaya Kaya Tuzu | |
| DEVİR | Sekili (Kırşehir) | 2004 | 617.000 | GÖKAY İnş. Tic. | |
| “ | Tuzluca (Iğdır) | 2004 | 425.000 | SÜRKİT Şir. Grubu | |
| “ | Kağızman (Kars) + rafineri | 2004 | 416.500 | SÜRKİT Şir. Grubu | |
| “ | Kaldırım (Ankara) | 500 bin | 2005 | 40.700.000 | Koyuncu Nakliye |
| “ | Kayacık (Ankara) | 300 bin | 2006 | 42.200.000 | Mutlucan Tuz |
| “ | Yavşan (Konya) | 2006 | 37.300.000 | Cihanbeyli Mad. Tuz | |
| “ | Ayvalık (Balıkesir) | 20 bin | 2010 | 6.101.695 | Binbirgıda |
| “ | Çamaltı (İzmir) | 550-575 bin | 2010 | 77.966.102 | Binbirgıda |
Kaynak: hmb.gov.tr ve firma web siteleri
Ülkemizde iki adet deniz tuzlası bulunmaktaydı. İzmir’de bulunan Çamaltı Tuzlası ve Balıkesir’de bulunan Ayvalık Tuzlası. Çamaltı Tuzlası 73 km2 alan üzerinde kuruludur ve dünyanın ikinci en büyük tuzlasıdır. Bu da özelleştirmede neden ikisinin sona bırakıldığını açıklıyor. Tuzlanın alanı ve devir fiyatına bakılınca kilometrekaresi bir milyon dolara devredilmiş diyebiliriz. Kilometrekaresi! Dünyanın hiç bir yerinde 1 km2 tuzla 1 milyon USD olmaz. Uganda’da bile.
Çamaltı Tuzlası’nın özelleştirilmesine karşı çıkanların başında Türkiye Maden İşçileri Sendikası geliyordu. Sendika Yönetim Kurulu açıklamasında şu sözlere yer verdi: “Çamaltı Tuzlası’nın özelleştirilme istemlerinin başında rantabıl olmadığı gerekçesi söyleniyor. Ama her ne dense rantabıl olmadığı söylenen bu işletmeye başta Billur Tuz, İzmir İş Adamları Derneği, Koyuncu firması ve Petkim olmak üzere 25 adet firma talip. ”
“Çamaltı’nın kapasitesi 500 bin ton olup, yıllık cirosu yaklaşık 22 trilyondur. Stokta 460 bin ton tuz vardır yaklaşık değeri 20 trilyondur. Tuzlanın gerçek değeri 80 trilyonun üzerindedir.”
Tuz Gölü
1990’larda 130 bin futbol sahası büyüklüğündeki su varlığı, 13 bine kadar düştü.
Ülkemizde üç göl tuzlası (Kaldırım-Yavşan-Kayacık) bulunur. Diyeceksiniz ki, “Bizde tuz bol, birkaç saha devlet elinden çıkıp özele verilse zararı olmaz.” O zaman 1.derece doğal SİT alanı ve Kuş Cenneti olan, gıda nitelikli tuz çıkarılan Konya civarındaki Tuz Gölü’nün durumuna bakalım ve kontrolsüzlüğün sonuçlarını görelim:
Tuz Gölü’nde:
. Su seviyesi 1990’lara kıyasla onda birine düştü. Flamingolar susuzluktan öldü.
. Kuraklık ve kontrolsüz yeraltı suyu kullanımı, gölü tehdit ediyordu. Kuraklık tehlikesi yıllar önce sayısız kurum tarafından öngörülmüştü.
. Gölde üç faal tuzla vardı. 2011 yılında yapılan hukuksuz, planlara aykırı tuzla ihaleleriyle 10 yeni tuzla inşasına izin verildi. Tuz Gölü parsellenmeye başlandı. Mahkemelerin iptal kararları dinlenmedi.
10 yeni tuzla ne mi yaptı?
Gölün doğal akış suyu, tuz havuzlarına boşaltıldı böylece göl tuzla sahipleri eliyle kurutuldu.
Tuz kamyonlarının geçmesi için 10 metre genişliğinde yollar yapıldı. Yaklaşık bir MİLYON metrekare göl yüzeyinin hafriyatla kaplandığı ve her tesiste ortalama günde 70 kamyondan, 700 kamyonun gölü kirlettiği tahmin ediliyor.
Peki ya eski tuzlalar zararlı değil miydi?
Eskiden tuz madenlerinde nakliye, sadece 60 cm genişliğinde demiryolu rayı üzerinde çalışan dekovillerle yapılırdı ve emisyon çok daha düşüktü. Raylar havuzlar arasında taşınıyordu, böylece göl yüzeyine kalıcı müdahale edilmiyor, moloz ve kimyasal madde dökülmüyordu.
Konya Üniversitesi Biyoloji Bölümü, Botanik A.B.D Öğretim üyesi Prof. Dr. Ahmet TURAN tarafından hazırlanan teknik raporda “Tuz Gölü’nün su seviyesi 1-15 cm arasında değişir. Tuz havuzlarının ortalama su seviyesi 30 cm`dir. Tuz havuzlarında 30 cm`lik kot seviyesine ulaşmak için, gölden yaklaşık dört ay süresinde havuzlara su pompalanmaktadır…Tuz Gölünde yeni tuz havuzlarının yapılmasına izin verilmesi, gölün tuzlu-kum çölüne dönüşmesine neden olacaktır. “ denilmekteydi.
DSİ 5. Bölge Müdürlüğü, 25.1.2012 tarihli ve 36252 sayılı yazısında özetle: “….yeni tuzlalar için gerekli su temini ile ilgili tedbirler alınmadan yeni tuzlaların işletilmesi uygun görülmemektedir.” demişti.
Selçuk Üniversitesi “…Tuz Gölü su kaynakları akarsuların debiler ve yeraltı suyu durumu dikkate alındığında toplam su yeni açılacak tuzlaları besleyecek yeterlilikte değildir…Tuz Gölü’nün sonu olacaktır..” demişti.
Yetmedi, 2018 yılında Tuz Gölü’nde askeri füze denemesi yapıldı, göl suyu, toprağı kimyasal serpintiye maruz kaldı.
Sadece Aksaray’daki Tuz Gölü değil, Van’daki kuş cenneti Akgöl de tamamen kurudu. Bölgede barınan kuş türleri, 407 hektarlık kuru göl yatağından başka alanlara göç etmek zorunda kaldı.
| . | Tuz Üreticisi Ülke | 2023 | 2024 |
|---|---|---|---|
| 1 | Çin | 54.000 | 55.000 |
| 2 | ABD | 42.000 | 40.000 |
| 3 | Hindistan | 27.000 | 28.000 |
| 4 | Almanya | 15.000 | 16.000 |
| 5 | Avustralya | 12.000 | 13.000 |
| 6 | Kanada | 12.000 | 12.000 |
| 7 | Şili | 10.000 | 11.000 |
| 8 | Türkiye | 9.100 | 9.000 |
| 9 | Meksika | 8.700 | 9.000 |
| 10 | Rusya | 8.200 | 8.000 |
| 11 | Brezilya | 6.600 | 6.600 |
| 12 | Hollanda | 5.300 | 6.000 |
| 13 | Fransa | 4.600 | 5.000 |
| 14 | Polonya | 4.500 | 4.600 |
| 15 | İspanya | 3.900 | 4.000 |
| 16 | Pakistan | 3.100 | 3.000 |
| 17 | Bulgaristan | 3.000 | 3.000 |
| 18 | İran | 2.700 | 2.700 |
| 19 | Birleşik Krallık | 2.700 | 2.800 |
| 20 | Suudi Arabistan | 2.500 | 2.400 |
| 21 | Mısır | 2.300 | 2.300 |
| 22 | Beyaz Rusya | 2.000 | 2.100 |
| 23 | İtalya | 1.800 | 1.900 |
| 24 | Diğer ülkeler | 27.000 | 28.000 |
| Dünya toplamı (yaklaşık) (bin m3) | 270.000 | 275.400 |
Kaynakça:
. Tuz Gölü parselleniyor!, 24.09.2014, https://www.cmo.org.tr/tuz-golu-parselleniyor-4756
. Tuz Gölü'nde kuraklık alarmı, 31.01.2023, https://www.trthaber.com/haber/turkiye/tuz-golunde-kuraklik-alarmi-742277.html
. Tuz Gölü can çekişiyor!, 27.05.2025, https://haberdairesi.com/konya/tuz-golu-can-cekisiyor-130-bin-futbol-sahasindan-13-bine-dustu-159296h
. Tuz Gölü: Kuruyan göl yatağı yerini çatlamış toprağa bıraktı, 28/10/2021, https://tr.euronews.com/2021/10/28/tuz-golu-kuruyan-gol-yatag-yerini-catlam-s-topraga-b-rakt
. Van'ın 'kuş cenneti' Akgöl tamamen kurudu, 07/06/2021, https://tr.euronews.com/2021/06/07/van-n-kus-cenneti-akgol-tamamen-kurudu
. Soframızın Tuzu, Tuzumuzun Dekovili, 01.12.2009, https://kentvedemiryolu.com/soframizin-tuzu-tuzumuzun-dekovili/
. Hisar füzeleri Tuz Gölü'nde test edilecek, 18.05.2018, https://aksarayhaber68.com/haber/hisar-fuzeleri-tuz-golunde-test-edilecek-20225.html
. https://ekolojibirligi.org/tuz-golu-yabanci-basinda-tamamen-kurumanin-esiginde/
. Çamlıca Tuzlası satıldı, 25.03.2010, https://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/camlica-tuzlasi-satildi-14210198
. Tekel'in son tuzlaları da özelleştiriliyor, 13.07.2009, https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/tekelin-son-tuzlalari-da-ozellestiriliyor-73432
. TEKEL Çamaltı Tuzlası özelleştirilemez!, 03.12.2009, https://www.madenis.org.tr/tr/haber-duyuru-4/tekel-camalti-tuzlasi-ozellestirilemez-254.html
. https://www.milliyet.com.tr/ekonomi/tekelin-logosu-ve-isletme-adi-degisti-1030278
. https://tr.wikipedia.org/wiki/Tuz
. PETKİM 2014 faaliyet raporu
. https://saydamtuz.com/hakkimizda/
İlk yorum yapan siz olun