Hatay Sorunu 1936 yılında ortaya çıkmış ve 1939’da, 2. Dünya Savaşı’ndan birkaç ay önce, Hatay Türkiye’ye bağlanmak suretiyle, kesin bir çözüme kavuşturulmuştur.
Sorunun üç yıllık süreci bir diplomasi savaşımı içinde geçmiştir. Yüce Atatürk, bu sorunu kan dökmeden en son aşamasına ulaştırıp aramızdan ayrılmış, İnönü ve onun Dışişleri Bakanı Saraçoğlu da, savaş öncesi uluslararası siyasal konjonktürden ustaca yararlanmasını bilerek, mutlu sonucu elde etmişlerdir. Sonuç, diplomatik tarihimiz bakımıdan, kuşkusuz, üstün bir başarıdır. Atatürk’ün “Bu benim için bir namus meselesidir.” dediği Hatay sorununu anlamak için tarihe biraz geriden başlamamız gerekir:
İngiltere, 30 Ekim 1918 tarihinde imzalanan Mondros Antlaşması hükümlerine dayanarak 25 Kasım 1918’de İskenderun Sancağı’na asker çıkardı. Osmanlı yönetimine bırakılmış olmasına rağmen İskenderun Sancağı’nı işgal eden İngiliz birlikleri, 5-6 gün kentte kaldıktan sonra çekilerek kenti Fransız askerlerine devrettiler. Antakya halkı Fransız işgaline direniş gösteriyordu.
20 Ekim 1921 tarihinde imzalanan Ankara Antlaşması ile uzlaşma ortamına girmesi üzerine, Antakya’da Fransız yönetimine karşı sürdürülen direnişe ara verildi. Ancak Fransızlar birkaç ay önce bütün Suriye’yi işgal edip sömürge yönetimi kurmuştu. Ankara Anlaşması’na rağmen, Adana, Mersin, Osmaniye, Kilis ve Antep’i boşaltırken, İskenderun, Antakya, Kırıkhan, Reyhanlı, Altınözü ve Samandağ’dan çekilmediler. Bu beldeleri İskenderun Sancağı adı altında Fransız mandası olarak yöneltilmekte olan Suriye Devleti’ne bağladılar.
Türk hükümeti, 1936 Eylül ayında Cenevre’de yapılan Milletler Meclisi toplantısında konuyu gündeme getirerek, İskenderun sancağının bağımsızlık talebini Fransız Hükümeti’ne resmen bildirdi.
Fransızlar’ın sancaktaki Türkler’den “azınlık” olarak söz etmesi Türk gazetelerinde sert tepkiler uyandırmıştı.
Atatürk, 1936 yılı TBMM’nin açış konuşmasında sancağın bulunduğu bölgeye Hatay ismini verdi.
Hatay’da nüfus sayımı yapılacaktı. 15 Nisan 1938’de başlayan ve ileride yapılacak Millet Meclisi seçimine esas olacak sayım işleminde, adilane hareket edilmeyip Türkler aleyhine bir tavır takınılması üzerine durum, Türkiye Cumhuriyeti’ne, Fransız hükümetine ve Milletler Cemiyeti’ne duyuruldu.
Sayım sırasında yer yer kanlı olayların da çıkması üzerine sıkıyönetim ilan edildi, toplum düzenini sağlamak amacıyla Fransız milislerinden oluşan bir birlik Antakya’ya geldi. Askeri tedbirlere rağmen olayların devam etmesi üzerine Fransız delegesi Carreaux, Hatay’ın yönetimini Türkler’e bırakmayı teklif etti. II.Dünya Savaşı öncesi Fransızlar da gerilime yolaçmak istemiyordu. Türkiye ve Fransa heyetleri arasında Antakya’da yapılan görüşmeler sonunda, 2500 Türk ve 2500 Fransız askerinden oluşacak birliklerin Hatay’a girmesi ve sayımın askeri denetimi altında yapılması kararı alındı. 5 Temmuz 1938’de Kurmay Albay Şükrü Kanatlı komutasındaki 2500 kişilik Türk alayı törenle Antakya’ya ulaştı. Hatay Devleti kuruldu.
Çıkarılan bir yasa ile Türkiye Cumhuriyeti yasalarının tümü Hatay Devleti’nin yasaları olarak kabul edildi ve bunlar içinde hemen uygulanabileceklerin belirlenmesi için hükümete yetki verildi.
Para birimi Suriye lirası olan Hatay Devleti, içişlerinde bağımsız olmakla birlikte, dış ülkelerde Suriye tarafından temsil edilecekti. Devletin bayrağı, Türk bayrağının çok benzeri olup sadece yıldızı kırmızı idi. Aylar sonra gizlice toplanan meclisin bir gece içinde çıkardığı kanunla, Suriye parası yerine Türk lirasına geçildi. Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası İskenderun’da bir şube açtı.
Nihayet Fransa hükümeti ile Türkiye Cumhuriyeti hükümeti arasında yapılan anlaşmaya uygun olarak, Hatay Millet Meclisi’nin 23 Haziran 1939’da oybirliğiyle aldığı karar gereğince Hatay Devleti, Türkiye Cumhuriyeti’ne katıldı. Hemen uygulamaya konan bu karar sonucu, Hatay’da görevli son Fransız birliği 7 Temmuz 1939 günü Antakya kışlasında yapılan törenle şehirden ayrıldı. Aynı gün TBMM’de çıkarılan 3711 sayılı yasa ile Hatay ili oluşturuldu. Suriye uyruğuna geçmek isteyen vatandaşlara tercih hakkı tanıdı.
Türkiye Cumhuriyeti, Fransızlar’a bağlı olan Suriye-Büyük Lübnan Bankası, Tütün İdaresi, Elektrik Şirketi, İskenderun Liman Şirketi’ni satın aldı.
Kaynakça:
. Hatay Cumhuriyeti, https://hatayvakfi.org.tr/hatay-cumhuriyeti.asp
. Hatay Sorunu ve Türk-Fransız Siyasal İlişkileri (1936-1939), İsmail Soysal, Belleten dergisi, Nisan 1985, Cilt 49 - Sayı 193, s.79-110, https://belleten.gov.tr/tam-metin/1855/tur
. Hatay Meselesi Ve Anavatana Katılması (1938-), https://www.antakya.com/bilgi-17-hatay-meselesi-ve-anavatana-katilmasi-1938
. Belgeler Işığında Bağımsız Hatay Devleti'nin Kuruluşu ve Türkiye, Adil Dağıstan, Adnan Sofuoğlu, Temmuz 2005, Cilt XXI - Sayı 62, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, https://atamdergi.gov.tr/tam-metin/166/tur
. Atatürk Dönemi Türk Dış Politikasında Çok Yönlü Bir İnce Diplomasi Uygulaması: Siyasal, Hukuksal ve Askerî Boyutlarıyla Hatay’ın Türkiye’ye Katılma Süreci (1921-1939), Bülent Şener, Mayıs 2018, Cilt XXXIV - Sayı 97, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, https://atamdergi.gov.tr/tam-metin/17/tur
İlk yorum yapan siz olun