1961 – Kütahya Azot (Gübre) Fabrikası

Son güncelleme tarihi 05/04/2026

1935 yılında Atatürk’ün emri ile yeraltı kaynaklarını ortaya çıkarma ve işleme amacıyla kurulan Etibank’a gübrenin en önemli hammaddesi olan fosfat kayası, pirit ve ara madde olarak sülfirik asit üretme görevleri verilir. Karadeniz Bakır İşletmeleri’nde bakır ve pirit işleyecek birimler oluşturulur. Ayrıca kükürt, potasyum, güherçile, potas, doğalgaz, petrol üretim sahalarında araştırmalar yapılır.

Kütahya Azot (Gübre) Fabrikası, ülkemizin azotlu gübre ihtiyacının karşılanması, nitrat asidi ve teknik amonyum nitrat üretimi amacıyla TÜGSAŞ (Türkiye Gübre San. A.Ş.) tarafından 1954’te temeli atılmış ve 27 Ekim 1961’de üretime başlamıştır. Fabrikada yılda 75 bin ton amonyum sülfat, 41 bin ton amonyum nitrat, 6000 ton nitrik asit, 3000 ton üre, 1000 ton amonyum sülfat üretilmesi planlanmıştı.

Asıl sermayedarı Kütahya Şeker Şirketi’dir, Kütahya Sanayi ve İktisadi Kalkınma Şirketi ile Kütahya Pancar Ekicileri İstihsal Kooperatileri, İş Bankası ve Ziraat Bankası fabrikaya ortaktır. Fabrikanın teknik işlerini Makine ve Kimya Enstitüsü Kurumu üzerine almıştır.

Gübre ihtiyacının artması nedeniyle 1970’e kadar ek tesisler ve torbalama tesisi girer. Üretilen gübre belirlenen kuruluşlar vasıtasıyla dağıtılır: Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği, Türkiye Şeker Fabrikaları T.A.Ş. ve Türkiye Zirai Donatım Kurumu, Tarım Satış Kooperatifleri Birlikleri, Toros Gübre ve Zirai İlaç Pazarlama A.Ş. bunlardan ilk akla gelendir. Her kuruluş, kendi alanında üretim yapan çiftçilere gübre dağıtma, kredi temin etme görevi üstlenir. Sistematik bir düzen içerisinde depolama ve dağıtım üsleri oluşturulur.

En büyük ürün grubu olan azot bazlı gübrelerde üretim, havadaki azotun doğal gazdaki hidrojenle yüksek sıcaklık ve basınç altında karıştırılmasıyla amonyak üretilmesiyle başlar. Yüksek sıcaklık elde etmek için fosil bazlı yakıtlar, genelde kömür kullanılır. Kütahya gübre fabrikasında GÜNDE 3000 ton kömür yakılıyordu. Aşağıdaki grafikte, gübre fabrikalarında ara ürün olarak ne kadar fazla zehirli madde ortaya çıktığını görebiliriz:

Kütahya azot fabrikasında 1970-1980 arasında 2454 iş kazasının meydana geldi, 115 kişi zehirlendi, 7 kişi hayatını kaybetti.

Dünyanın her yanında gübre fabrikaları, üretim sırasında açığa çıkan azot ve diğer zehirli gazlar (amonyak, kükürt oksit, kükürt, toluen, benzen) nedeniyle son derece tehlikeli ortamlardır. Nokta dergisinde 1986 yılında yayınlanan bir makaleye göre Kütahya azot fabrikasında 1970-1980 arasında 2454 iş kazasının meydana geldi, 115 kişi zehirlendi, 7 kişi hayatını kaybetti. Fabrikada 2500 işçi arasında meslek hastalığına yakalanmayan parmakla gösteriliyordu. Petrol-İş Sendikası fabrikada 10 yıldır çalışan işçiler arasında yaptırdığı sağlık taramasında korkunç sonuçlar elde etmişti. Her 100 işçiden 80’i hastaydı. Filtre takılmayan fabrikanın bacasından yıllar boyu her GÜN MİLYONLARCA ton zehirli gazın yanısıra, 3000 ton kömür dumanı yayılmaya devam etmiş.

“Azot’tan emekliyse çok yaşamaz.”

TÜGSAŞ’ın sahip olduğu diğer tesisler: Samsun azot fabrikaları I ve II tesisleri, sülfürik asit tesisi, Elazığ normal süperfosfat fabrikası, Gemlik azot fabrikalarıdır. 2000 yılında, 1996 yılına göre gübre ithalatı %110 oranında artarak 2,4 milyon tona yükseldi.

TÜGSAŞ 2000 yılında ÖYK kararı ile Fırat Üniversitesi‘ne devredildi. Tarımı bitireceği uyarılarına karşın 2003-2004’te özelleştirildi.
Samsun Gübre (azot fabrikaları): Toros Tarım (Tekfen Holding)’e
Gemlik Gübre (azot fabrikaları): YILFERT Holding (Yıldırım Şirketler Grubu)’na,
İGSAŞ (İstanbul Gübre): Yıldızlar Yatırım Holding’e satıldı.

Böylece gübre sektöründe üretim tamamıyla özel sektörün eline geçerek kamunun üretici (kısmen denetmen) olarak varlığı sona erdi. Fabrikaların sağlık önlemleri de tamamen patronların insafına kaldı.

Kütahya Azot Fabrikası, 2004 yılı Ekim ayında AKP tarafından 10 milyon 740 bin dolara Yıldız Entegre Ağaç A.Ş.’ye (Yıldız Yatırım Holding) satıldı. Peki zamanında bakımsız bırakılıp filtre dahi takılmayan fabrikalar çevre ve işçi sağlığını korumaya yönelik önlemler alındı mı?

Gübre fabrikası faciaları

7 Temmuz 2019’da amonyak yüklü 30 metre yüksekliğindeki siloda patlama oldu, gökyüzü sarı kimyasal bulutlarla kaplandı, kimyasal madde sızıntısı nedeniyle tüm ekiplere maske dağıtıldı.

Şaka gibi ama gerçek, tam dört yıl sonra 07 Temmuz 2023. Tesiste bulunan bir tankerde iddiaya göre çatlak boru nedeniyle nitrik asit sızıntısı başladı. Gökyüzünü dumanlar kapladı. Valilik, ‘Sokağa çıkmayın’ uyarısı yaptı. “Çevreye sızan (toprağa, suya karışan) sınırlı miktardaki nitrik asidin seyreltilmesine ve çevreye zararlarının azaltılmasına çalışılmakta, gerekli önlemler alınmaktadır.” dendi.

Nitrik asit neydi? Nitrik asit, halk arasında kezzap olarak anılan kuvvetli bir anorganik asitti. Olağanüstü aşındırıcı. % 69’luk orana kadar dumansız olan nitrik asit, bu yoğunluğun artmasıyla birlikte dumanlı hale gelir ve açık havada bile sis halinde yayılır.

Peki bu ufak çaplıymış gibi geçiştirilmeye çalışılan kimyasal facialar, halkı korumakla yükümlü olan hükümete veya patronlara bir ders oldu mu? Hayır. Tesiste gerekli önlemler alındı mı? Tanrı bilir.

2023 yılı sonunda Yıldız Holding gururla, daha önce denenmemiş, yepyeni bir gübre üreteceklerini ilan etti. Güneş enerjisi santrali kuracaklarını ve emisyonların düşeceğini söyledi. Emisyonların milyonlarca ton farklı kimyasal gazlar halinde her gün bacadan havaya salındığını bilmezmiş gibi.

Çevre sicili evlere şenlik Yıldız Holding, Eti Gümüş’ün de sahibi.

Ayrıca sevgili hükümetimiz (Eti Maden – Varlık Fonu) Emet ilçesinde yıllık 350 bin TON kapasiteli bir sülfürik asit tesisi inşaatına başladı, hala devam ediyor. Türkiye’nin en büyük sanayi tesislerinden biri olacakmış.

Kaynakça:
. Türkiye’de ilk defa Kütahya’da üretilecek, 26.12.2023, https://kutahyaekspres.com/turkiyede-ilk-defa-kutahyada-uretilecek
. Kimyasal sızıntı alarmı. Valilikten ‘Sokağa çıkmayın’ uyarısı, 08.07.2023, https://www.yenicaggazetesi.com/kimyasal-sizinti-alarmi-valilikten-sokaga-cikmayin-uyarisi-684164h.htm
. https://www.kutahya.gov.tr/fabrikada-meydana-gelen-nitrik-asit-sizintisina-iliskin-basin-aciklamasi
. Kütahya’da azot fabrikasında nitrik asit sızıntısı meydana geldi, Nurcan Günay, 07.07.2023, https://kutahyaajansi.com/manset/azot-fabrikasinda-korkutan-nitrik-asit-sizintisi/
. Kütahya'da azot fabrikasında nitrik asit sızıntısı meydana geldi, 07.07.2023, https://www.trthaber.com/foto-galeri/kutahyada-azot-fabrikasinda-nitrik-asit-sizintisi-meydana-geldi/57752/sayfa-4.html
. Kütahya'da Sülfürik Asit Fabrikası inşaatı hız kesmeden devam ediyor, 25.08.2022, https://www.medyamidas.com/kutahyada-sulfurik-asit-fabrikasi-insaati-hiz-kesmeden-devam-ediyor
. https://www.askimya.com/urunler/nitrik-asit-42.html
. Kütahya'da azot fabrikasında patlama ihbarı, 07.07.2019, https://www.haberturk.com/son-dakika-kutahya-da-azot-fabrikasinda-patlama-ihbari-2502183
. Azot fabrikasında patlama, kimyasal sızıntı var!, 7 Temmuz 2019, Erdinç Şahin, https://www.kuzeyegehaber.com/2019/07/07/azot-fabrikasinda-patlama-kimyasal-sizinti-var/
. Kütahya- Özelleştirme İşsizlik Getirdi, 29 Ekim 2004, https://sendika.org/2004/10/kutahya-ozellestirme-issizlik-getirdi-1985
. Cumhuriyet'ten Bu Yana Kütahya'da Sanayi Devrimleri, Eser Çetintaş, araştırma raporu, https://www.kutso.org.tr/wp-content/uploads/2017/06/sanayi-devrimleri.pdf
. https://www.ciftcikulubu.net/gubre-fabrikalari-sadece-gubre-uretmiyordu/	
. https://www.kmo.org.tr/genel/bizden_detay.php?kod=6912&tipi=&sube=0
. https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126520&query_desc=an%3A501284%20and%20holdingbranch%3AMAIN%20and%20location%3AADP
. https://petrol-is.org.tr/haber/7-bin-isci-yikim-harekatina-karsi-ayakta-720
. Özelleştiremezsen batır!, 17 Mayıs 2002, https://www.evrensel.net/haber/130516/ozellestiremezsen-batir
. https://www.petrol-is.org.tr/haber/tugsasin-ozellestirilmesi-ucuz-ve-saglikli-tarim-urunlerinin-sonu-demektir-737
. https://www.tekgida.org.tr/turkiye-tariminda-ozellestirme-2-gubre-sut-yem-ve-sekerde-donen-oyunlar-33834/
. Zafer, 15 Eylül 1953
. Vatan, 13 Kasım 1952, s.5
. Nokta, 2 Kasım 1986, Can San, s.32-34