Sümerbank Bergama Pamuk İpliği ve Dokuma Fabrikası’nın Bergama’ya inşa edilmesinin ana nedenlerinden biri, uzun elyaflı Akala-1 cinsi yüksek kaliteli pamuğun, kasabanın doğusundan güneyine uzanan verimli Bakırçay havzasında yaygın biçimde yetiştiriliyor olmasıydı. Geçmiş yıllarda, Mısır ve Kaliforniya pamuğundan sonra dünyada üçüncü sırada yer aldığı bilinen, “Türkiye-Ege” biçiminde adlandırılan bölge pamuğu Bergama’da, 19. yy’da da oldukça yaygın bir tarımsal üründü.
Fabrikanın Alman mimarlar tarafından çizilen projesine bağlı olarak Şeytankırı denilen mevkiindeki inşaatına 1956’da başlandı. Kuruluş döneminde fabrikanın tekstil makineleri Doğu Almanya’dan getirildi. Fabrika, enerjisini 42 km mesafede bulunan Soma termik santralinden temin edecekti. Resmi açılışından yaklaşık beş ay önce deneme amaçlı tek ekiple faaliyete geçti ve 16 Mayıs’ta üç ekiple normal üretim başlatıldı.
135 kişinin iştiraki ile kurulan Bergama tekstil fabrikasının kuruluş sermayesinin % 49’u iktisadi devlet teşekkülleri ve belediyeye, % 51’i de Sümerbank ve ‘eşhas’a (kişiler) aitti. 1937 yılında 900 ton olan pamuk üretimi tekstil fabrikasının açılmasından sonra 1962’de 3600 tona, on yıl sonra 5800 tona kadar yükseldi.
1970’ler ülke çapında Sümerbank’ın kârlılığının hızla arttığı yıllardı. Kuruluş, 1974 yılında 71,5 milyon liralık kâr ile Türkiye’nin en büyük 100 işletmesi arasında 26. sıraya yükseldi. Bergama Tekstil Fabrikası’nın hem üretim çeşitliliğini hem de işçi sayısını arttıracak olan, mimar Bahri Mollaoğlu’nun tasarladığı, yılda 600 bin adet gömlek üretim kapasiteli konfeksiyon atölyesinin inşaatı 1975’te tamamlandı ve hazır giyim üretimi başladı. Böylelikle fabrika, ham pamuktan ipliğe, iplikten kumaşa, kumaştan hazır tekstil ürününe kadar üretim yapan bir tesis haline geldi.
Gömleklik ve pijamalık poplin, lüks saten, kaşmir, opal, askeri parkalık yanı sıra polyester viskon karışımı ekose gömleklik ve serj pantolonluklar fabrikanın belli başlı ürünleriydi. Kumaş üretimin % 30’u tesisin içindeki hazır giyim ünitesinde gömlek ve pijama üretiminde kullanılırken bu ürünlerin bir kısmı, özellikle gömlek ve pijamalar Avrupa’ya, Uzakdoğu’ya ve ABD’ye ihraç ediliyordu.
Bergama Tekstil Fabrikası, 1972 yılı itibariyle, idaresi Sümerbank’a ait olan yedi iştirak arasında 62,3 milyon TL yatırım tutarı ile dördüncü sıraya yerleşti. 1980’lerde halkın parasıyla fabrikanın makine parkı büyük ölçüde yenilendi, birilerine tazecik fabrika hediye etmek için yenilendiği sonradan anlaşıldı.
11 Eylül 1987 tarih ve 12184 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile KİT’lerin Özelleştirilmesi Hakkındaki Kanun çerçevesinde özelleştirme kapsamına alınan Sümerbank’ın 13 milyon metrekare arazisi, 360 parça tapusu, 31 işletmesi, 4 bağlı ortaklığı, 7 fabrikası, 465 mağazası, 39 bölge müdürlüğü, 35 iştiraki, 44 banka şubesi bulunmakta, tüm kurumlarında 7 bin 448 memuru, 31 bin 668 işçisi çalışmaktaydı.
Özelleştirmeden sorumlu Devlet Bakanı ANAP’lı Yılmaz Karakoyunlu, 1997 yılını 5 trilyon KÂRLA kapatan Sümer Holding fabrikalarından Antalya, Bergama ve Manisa tesislerinin, sadece üç sene sonra toplam 9 trilyon 481 lira ZARAR ettiğini (ettirildiğini) açıklamıştı. Bergama işletmesinin zararı, 1995 yılında 617 milyar TL iken, nasılsa iki yıl sonra 4 trilyon 444 milyar liraya çıkmıştı.
İşçiler, bir yandan özelleştirmeye karşı çaresizce direnirken, bir yandan da Bergama’yı tehdit eden altın madenine karşı tepkilerini, caddelere astıkları pankartlarla ve dağıttıkları bildirilerle gösteriyorlardı. Pankartlara, “Kanun nizam tanımaz siyanürcü şirket, hemen topraklarımızı terket. Siyanürlü altına hayır!”, “EUROGOLD altınımızı alacak, siyanürlü çamuru bize kalacak.” sloganlarını yazmışlardı.
Sümerbank A.Ş.’nin tamamı, (13 milyon metrekare arazisi, 360 parça tapusu, 31 işletmesi, 4 bağlı ortaklığı, 7 fabrikası, 465 mağazası, 39 bölge müdürlüğü) Ekim 1995′te Garipoğlu Şirketler Grubu’na 103.4 milyon dolara satılarak özelleştirildi. Fakat birkaç yıl sonra Hayyam Garipoğlu’nun Malki cinayeti ve Türkbank skandalına adının karışması üzerine, Sümerbank geri alındı ve 21 Aralık 1999′da Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’na (TMSF) devredildi.
Bergama Tekstil Fabrikası, Özelleştirme Yüksek Kurulu / Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından 6 Ekim 2004’te kapatıldı. İki kez satış ihalesi yapılan fabrikasına, eskimiş teknolojisi ve arazisinin düşük rant değeri gibi nedenlerle alıcı bulunamayınca, fabrika Bergama Belediye Başkanlığı’na devredildi. Koskoca fabrikanın tabelası değiştirilerek çay bahçesi gibi “Bergama Belediyesi tesisleri” tabelası konuldu.
2005’te Bergama Belediye Başkanı Raşit Ürper, basına yaptığı açıklamayla Sümerbank Bergama Pamuk İpliği ve Dokuma Fabrikası’nın, belediye tarafından istihdam koşullu ve cüzi bir kira bedeliyle işletim hakkının 30 yıllığına İstanbul merkezli bir şirkete verildiğini duyurdu. “…işadamı Osman Konak’a 30 yıllığına ve istihdam amaçlı cüzi bir kira bedeliyle kiralanan fabrikanın…”
Devamı malum şekilde. Bergama Belediye Başkanı Ürper: “…Fabrikayı verdik, bir firmayla anlaştık. Şu an dokuma makinelerinin bakımlarını yapıyorlar. Öyle tahmin ediyorum, kısa bir süre, bir kaç aylık bir zaman içerisinde bitirecekler; sonra üretime başlayacaklar…Şimdi fabrikanın binası da çok güzel, burayı bize verin diyorlar. Gerçekten çok büyük bir arazi, 110 dönümlük bir arazisi var. Bergama için önemli bir yerde. Sözkonusu girişim 2008 yılında sona erdi. Ardından Bursa merkezli bir tekstil firmasına kiraya verildi. Bu firmanın üretimi de uzun sürmedi.
2009’da AKP’den devralan CHP’li Mehmet Gönenç, fabrikanın demirbaş envanterini oluşturmak amacıyla araştırma başlattığında, geçmiş tarihli herhangi bir belgenin olmadığı ortaya çıktı. Haliyle fabrikanın son dönemde sahip olduğu demirbaş listesinden eksilenler saptanamadı. İki dönem başkanlık yapan CHP’li Mehmet Gönenç, fabrika binalarını eğitim amaçlı kullandı.
2019’da Gönenç yeniden aday olmayınca yerel seçimi AKP kazandı. AKP’li belediye başkanı Hakan Koştu, araziye çökmek için türlü dolap çevirdi. Örneğin Olağan Genel Kurul Toplantısı’nın yerini kimseye haber vermeden değiştirerek katılımı önlemek, pandemi döneminde sokağa çıkma yasaklarına rağmen toplantı yapmak gibi. Sümerbank Bergama fabrikasına ait 172 dönümlük arazi, koruma kararına rağmen iki parsele ayrıldı. Karar aleyhinde davalar açıldı. İkiye bölünen fabrika arazisinin bir parseli, belediyenin borçlarına karşılık olarak SGK’ya devredilmek istendi.
Bergama CHP ve İYİ Parti ilçe teşkilatları karar ile ilgili olarak Belediye Başkanı Koştu ve Cumhur İttifakı meclis üyeleri hakkında ‘görevi kötüye kullanma’ gerekçesiyle suç duyurusunda bulundu. Aynı günlerde sözkonusu parselde bulunan bazı yapılar, Koruma Kurulu tarafından taşınmaz kültür varlığı olarak tescillendi. Tescil kararı Bergama Belediyesi’nin itirazı üzerine Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu tarafından 2 Aralık 2020’de kısmen bozuldu. 8 adet atölye binasının tescili iptal edilirken, ana fabrika binası, idari bina, sosyal tesis (3 yapı), 6 adet lojman binasının tescilinin devamına karar verildi.
Koruma kurulu arazinin bölünme (ifraz) işlemini iptal etti, AKP itiraz etti. AKP’li belediye yönetiminin itirazı 2022 Şubat’ında, İzmir Bölge İdare Mahkemesi tarafından reddedildi ve böylece parselin bölünmesi işleminin iptali kesinleşmiş oldu. Arazitek parça kaldı.
Bugün Bergama Tekstil Fabrikası’nın ana üretim yapıları dışında kalan bölümlerinin büyük kısmı tahsisler ve kiralamalar yoluyla ya da belediyenin çeşitli atölyeleri ve depolama alanları olarak değerlendirilmektedir.
AKP’nin iktidara gelmesi sonrasında, 2003-2016 yılları arasında 11 Sümerbank işletmesi satılarak, 10 işletme devredilerek, 1 işletme kapatılmak suretiyle toplam 21 işletme, 16 mağaza, 11 bölge müdürlüğü, 15 iştirak, 304 bayi, 7 adet tedarik ve dağıtım depo müdürlüğü ve 7 adet bölge şefliği özelleştirildi.
Kaynakça:
. https://www.fabrikabergama.com/
. FABRIKA - Mekanın Hafızası, Hafızanın Mekanı / Sümerbank Bergama Tekstil Fabrikası, https://www.academia.edu/91975848/FABRIKA_Mekan%C4%B1n_Haf%C4%B1zas%C4%B1_Haf%C4%B1zan%C4%B1n_Mekan%C4%B1_S%C3%BCmerbank_Bergama_Tekstil_Fabrikas%C4%B1
İlk yorum yapan siz olun