Son güncelleme tarihi 07/02/2026
1923’te Türkiye’de yerli fabrika ürünlerinin yurtiçi tüketimi karşılama oranları pamuklu kumaşlarda % 10, yünlü kumaşlarda % 40, ipekli kumaşlarda % 5, sabunda % 20, buğday ununda % 60 idi. Osmanlı’dan Cumhuriyete geçilirken Türkiye neredeyse her şeyi dışarıdan satın alıyordu. Yokluğu en çok hissedilen üç beyaz, un, şeker ve kumaştı. Kiremit, porselen, cam, çatal, bıçak gibi tüm ürünler ithal ediliyordu. Sümerbank’ın kuruluş amacı, başta tekstil ve giyim sanayisi olmak üzere imalat sanayisi alanlarında yatırım, kuruculuk, işletmecilik ve bankacılık yapmak, her türlü mal ve hizmetin üretimi, pazarlanması, dışsatımı ve dışalımı hizmetlerini yürütmek amacıyla 11 Temmuz 1933 tarih ve 2262 sayılı yasayla, 20 milyon TL sermayesinin tamamı hazine tarafından karşılanarak kuruldu.
Sümerbank’ın başlıca görevi, etkinlik alanlarına giren konularda bankacılık, kredi işlemleri, kredi işlemleri, sigorta acentalığı yapmak, bu konuda yurt içinde ve gerektiğinde yurt dışında şubeler açmak, temsilcilikler kurmak, katılımda bulunmak; bilgi ve teknoloji satmak ve satın almak, mühendislik ve müşavirlik hizmetleri yapmaktır. Daha önce Devlet Sanayi Ofisi tarafından işletilen Feshane (Defterdar) Fabrikası, Basmahane (Bakırköy) Fabrikası, Hereke Fabrikası, Beykoz Fabrikası Sümerbank’a devredilmiştir.
Sümerbank, sanayi planları ile kendisine verilen görev gereği, pamuklu dokuma, yünlü dokuma, deri ve ayakkabı, Kimya, çini ve seramik, kâğıt ve demir-çelik sanayii sektörlerinde birçok üretim tesisini faaliyete geçirerek her yöreye ekonomik ve sosyal canlılık, bilgi, görgü, iş ve aş götürmüştür. Ayrıca kendi fabrikalarında çırçır (pamuk) işlemiş, suni ipek ve viskon, kumaş boyası, çini ve porselen, ortak olduğu fabrikalarda tiftik, halı ipliği, mendil, mont, yağmurluk, kot pantalon üretmiştir.
Pamuklu: 18 çağdaş pamuklu dokuma tesisinde 24.594 personeliyle 7387 dokuma tezgahında her yıl ortalama 276 milyon metre pamuklu dokuma ve 69.000 ton pamuk ipliği üretebilmektedir. Toplam pamuk ipliği ve kumaş üretimi, Türkiye ihtiyacının ortalama yüzde 16’sını karşılar.
Yünlü dokuma: Toplam tezgah sayısı 534 olan 5 çağdaş işletmesinde her yıl ortalama 8.824 ton yün ipliği, 7.6 milyon metre has yünlü üretilmiştir.
Halı: Sümerbank 4 halıcılık müessesesinde 1487 işçi ve memuruyla 2194 ton halı, el ve makina halısı ipliği ve 560.000 metrekare halı üretmektedir
Deri: Sümerbank toplam 3196 personelle yılda 6.9 milyon kadın-erkek-çocuk kundurası, askeri bot; 750 ton kösele, 100 milyon dm kare vidala, 1200 ton suni kösele, 4 milyon metre sentetik deri ve 9000 ton valeks üretim kapasitesine sahipti.
1952 itibariyle Sümerbank’ın işlettiği ya da kurduğu sanayi işletmeleri:
Karabük Demir-Çelik Fabrikaları,
İzmit Selüloz Sanayi Müesseseleri,
Sivas ve Ankara çimento fabrikaları,
Kütahya Keramik Fabrikası,
Beykoz Deri ve Kundura Fabrikası,
Filyos Ateş Tuğlası Fabrikası,
İzmit klor ve südkostik fabrikaları,
Defterdar, Hereke, Bünyan dokuma fabrikaları,
Isparta Yün İpliği Fabrikası,
Bursa Merinos Fabrikası,
Bakırköy Fabrikası,
Kayseri Bez Fabrikası,
Ereğli Bez Fabrikası,
Nazilli Basma Fabrikası,
Malatya Bez Fabrikası,
Halkapınar Dokuma Fabrikası,
Gemlik Suni İpek Fabrikası
Kastamonu Kendir Soyma Fabrikası
Sümerbank yurt genelindeki 43 şubesiyle bankacılık da yapıyordu. Sümerbank müthiş bir dengeyle tüm faaliyetlerini sürdürüyordu. Zaman geçtikçe büyümüş, yaklaşık 500 mağazası olan, 40 binden fazla çalışana istihdam sağlayan 41 fabrika ve bankalarıyla Türkiye’nin en büyük holding teşekküllerinden biri hâline gelmişti.
Bankacılık ve ileriki yılları da eklersek: Vakıflar Bankası, Merkez Bankası, Halk Bankası, Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı, Selüloz ve Kâğıt İşletmesi (SEKA), Türkiye Gübre Sanayi A.Ş. (TÜGSAŞ), Soda Sanayi, Bozüyük Porselen, Yarımca Porselen, Ereğli Demir-Çelik, Güven Sigorta, T. Çimento Sanayi T.A.Ş., Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.’dir.
Sümerbank’ın bugün hâlâ üzerine araştırmalar yapılmasının en önemli sebebi, Sümerbank’ın sosyal bir fabrika olmasıdır. Fabrika alanı tüm çalışanların ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde tasarlanmıştı. Kendi kreşi, hastanesi, itfaiyesi, tiyatrosu, futbol sahaları bulunan bu fabrika, çalışanlarına da büyük imkânlar sağlıyordu. Çalışanların çoğunun fabrika alanında ve hemen dışarısında bulunan lojmanlarda yaşadığı Sümerbank’ta çalışanlar arasında da paylaşma ve yardımlaşma bulunuyordu.
Fabrikalarını okula dönüştüren, mesai saatleri bitiminde ingilizce kursları açan Sümerbank, hayalindeki çalışan profilini yetiştirirken modernleşme hamlesinin öncüsü durumuna geldi. Türkiye’nin dört bir yanından yola çıkan gençler Sümerbank bursuyla dünyanın en iyi üniversitelerinde eğitim görüp ülkenin beşeri sermayesini oluşturdular.1933 yılında yurtdışında üç öğrenci okutan Sümerbank’ın 1969 yılı itibariyle bu sayısı 1626’yı bulmuştur.
Sümerbank’ın kapatılma sebebi politik suiistimaller ve kötü yönetimdir. Özellikle 1985-90 yılları sonrasında iktidar partilerinin, gözü ve eli “arpalık” tabiriyle anılan bu kurumlarda olmuştur.
1987’de Sümerbank’ın özelleştirilmesine karar verildi. Sümerbank’taki devlete ait hisselerin tamamı bedelsiz Toplu Konut ve Kamu Ortaklığı İdaresi’ne devredildi. KİT olan Sümerbank, 1988 yılında holdinge çevrildi.
Holdingin bankacılık birimi 1993’de Sümerbank adı altında yeniden yapılandırıldı. Ekim 1995’te Garipoğlu şirketler grubuna 103.4 milyon dolara satılarak özelleştirildi. Hayyam Garipoğlu’nun Malki cinayeti ve Türkbank skandalına adının karışması, Sümerbank’ın elinden alınmasına neden oldu. Sümerbank 21 Aralık 1999’da Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’na devredildi. Ardından 9 Ağustos 2001 tarihinde Oyak Grubu’na satıldı.
Sümerbank 21 Aralık 1999’da TMSF’ye devredildi. Ardından 9 Ağustos 2001 tarihinde Oyak Grubu’na satıldı. Oyakbank Hollandalı ING Bank’a satıldı.
Holding bünyesinde bulunan 7 giyim tesisi ve 34 gayrimenkul KÖYTEKS Yatırım Holding AŞ. bünyesine alınarak Aralık 1998 tarihinde özelleştirme yöntemi ile tasfiye edildi. Bunlar Diyarbakır, Erzincan, Gümüşhane, Siirt, Yerköy, Erzurum ve Sivas hazır giyim tesisleriydi.
2002 yılında AKP tarafından tüm Sümerbank şubeleri kapatılarak yokedildi. Geride kalan birkaç faaliyet, Sümer Holding adı altında işliyordu.
2003’te hepsi Sümerbank sermayesiyle kurulan Zirai Donatım AŞ. TURBAN ve TÜMOSAN (Türk Motor Sanayii), şeker fabrikaları, SEKA (kağıt fabrikaları), Bor işletmeleri, Sümer Holding’e devredildi. (Tam liste)
2000-2018 arasında 14 şeker fabrikası değerinin onda biri fiyatlara özelleştirildi. Kalanlar TÜRKŞEKER’e devredildi, TÜRKŞEKER Varlık Fonu’na aktarıldı.
Sümer Holding kendine devredilen tüm kurumların taraf olduğu davaları takip etmek zorunda kaldı. Fakat..tesislerin satılmış veya kapatılmış, personellerinin dağıtılmış olması nedeniyle davaların takibi sırasında sorunlar yaşandı. Sadece TURBAN’ın görevi kötüye kullanma, yolsuzluk vs. nedeniyle açtığı 118 dava ve 169 icra takibi sözkonusuydu. TZDK’nın açtığı 141, TÜMOSAN’ın 116 davası vardı. Aleyhte açılan davalar da eklenince fazladan 1000 dava Sümerbank tarafından yürütülmeliydi.
Türkiye Petrolleri, gübre fabrikaları, TSKB, Vakıfbank başta olmak üzere, Türkiye’nin en önemli şirketlerindeki Sümerbank kurucu hisseleri de satıldı. (Tam liste)
21 Mart 2025 itibariyle hala arazileri satılmaya devam etmektedir.
Kaynakça:
. Sümerbank Nasıl Yaratıldı ve Yok Edildi? (1), Yıldırım Koç, Aydınlık Gazetesi, 16 Kasım 2020, https://www.yildirimkoc.com.tr/usrfile/1605621836b.pdf
. https://www.sumerholding.gov.tr/tarihce.aspx
. Türkiye'nin Kalkınmasında Sümerbank ve Etkinliği (1933-1987)*, Mehmed Gökhan Polatoğlu, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Kasım 2021, Cilt XXXVII - Sayı 104, https://atamdergi.gov.tr/tam-metin/776/tur
. Bir Dönemin Toplumsal Eşitleyicisi Sümerbank, Bahar Turkay, 23/04/2018, https://manifold.press/bir-donemin-toplumsal-esitleyicisi-sumerbank
. https://kutuphane.izka.org.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=67&shelfbrowse_itemnumber=67
. Sümerbank: "Fabrika-Yatırım-Ekonomi-Tasarım", Zeynep Yarar, https://markut.net/sayi-4/sumerbank-fabrika-yatirim-ekonomi-tasarim/
. Türkiye’nin Tüm İhtiyaçlarını Karşılıyordu! Atatürk'ün Kurduğu Sümerbank’ın Kuruluşundan Batışına Kadar Uzanan Trajik Hikâyesi, Deniz Serbest, 30 Mayıs 2024, https://www.webtekno.com/sumerbank-kurulus-batis-hikayesi-h144256.html
. Kurumun davalarının takibini zorlaşıyor, 28 Aralık 2003, https://www.memurlar.net/haber/4063/ozellestirme-nedeniyle-tesislerin-satilmasi-ve-personelin-dagitilmasinin-kurumsal-hafiza-nin-yok-olmasina-neden-oldugu-bunun-da-o-kurumun-davalarinin-takibini-zorlastirdigi-kaydedildi.html
. TÜRKİYE'Yİ ve SÜMERBANK'ı çok seviyorum., 18 Nisan 2013 , https://sumerbank.blogspot.com/2013/04/sumerbankn-tadi-baska.html
. https://tr.wikipedia.org/wiki/S%C3%BCmerbank
. Cumhuriyet Mirası: Sümerbank Desen Arşivi, 15.03.2024, https://gzt.adu.edu.tr/haber/cumhuriyet-mirasi-sumerbank-desen-arsivi-9173
. Atatürk'ün Akıllı Projesi – Sümerbank - Sosyal Fabrika, https://ataturk.org.au/ataturk-2/ataturkun-akilli-projesi-sumerbank-sosyal-fabrika/
. Kanun Hükmünde Kararname Tarihi: 8/6/1984 No : 233, https://www.hukuki.net/kanun/233.45.text.php
. Sümerbank'ı böyle yediler., İlhan Öden, https://sumerbank.blogspot.com/2015/02/sumerbank-boyle-yediler.html
. Yok Edilen Bir Cumhuriyet Değeri: SÜMERBANK, Sinan Meydan, 12 Temmuz 2021, https://www.sozcu.com.tr/yok-edilen-bir-cumhuriyet-degeri-sumerbank-wp6533939
. Cumhuriyetin İlk Yıllarında Sanayi Politikaları ve Sümerbank, Mahmut Kiper, TMMOB Metalurji Mühendisleri Odası, https://www.metalurji.org.tr/dergi/dergi164/d164_3850.pdf
. Sümerbank dosyası, Mühendis Makina • Cilt : 48 Sayı: 571, s.42-43, https://www.mmo.org.tr/sites/default/files/3e3a7161e428b65_ek.pdf
. Cumhuriyet, 30 Ocak 1945
İlk yorum yapan siz olun