1933 – Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı hazırlandı.

Son güncelleme tarihi 29/05/2025

Planı uygulamak için 1934’te Sovyet Rusya’yla “Türküstroy” adlı bir ortak ajans oluşturuldu ve kredi anlaşması imzalandı. Böylece hem Sovyetler’den 20 yılda geri ödenmek üzere 8 milyon altın Amerikan dolarlık, -yaklaşık 16 milyon liralık, 200 milyon Franklık- faizsiz kredi sağlandı, hem de kurulacak fabrikaların planlarının hazırlanması, makinelerinin yapılıp monte edilmesi, fabrikalar açıldıktan sonra işletilmesi için gerekli elemanların yetiştirilmesi konusunda yardım alındı.

Türk-Sovyet kredi antlaşmasına göre kredi geri ödemeleri 6 aylık vadeler halinde ve Türk mallarının ihracıyla yapılacaktı. O dönemde Türkiye, Rusya’ya narenciye başta olmak üzere yaş meyve ve sebze ihraç ediyordu. Kayseri ve Nazilli dokuma fabrikalarının bu Sovyet kredisiyle kurulduğu düşünülürse, bu fabrikaların bir anlamda “ narenciye karşılığında yapıldığı” söylenebilir.

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı’na göre kurulacak fabrikalar beş temel sanayi dalında toplanıyordu:

• DOKUMA (Pamuk, Kendir, Yün),
• MADEN (Demir-Çelik, Kömür, Bakır, Kükürt),
• KÂĞIT (Selüloz, Kâğıt, Karton),
• SERAMİK (Şişe Cam, Porselen)
• KİMYA (Suni İpek, Süper Fosfat, Fosforik Asit, Klor, Kireç Kaymağı, Posata, Kibrit)

Pamuklu Mensucat: İstanbul ve Nazilli’de lüks ve ince kumaş, Kayseri ve Konya’da kaba kumaş fabrikalarının kurulması,
İktisat ve Ziraat Vekâletlerince keten ve kendir sanayi dallarının kurulması amacıyla yapılmakta olan etütlerin sonuçlandırılması,
Kamgan (Merinos yün ipliği) üretilmesinin teşviki için Bursa’da merinos yünü işleyecek fabrikanın kurulması,
Demir sanayinin kurulması için Safranbolu civarının tetkik edilmesi,
Ülkede her yıl yaklaşık on bin ton artan kokkömürü ihtiyacının karşılanabilmesi için öncelikle 60.000 ton sömikok sağlayacak tesisin Sümerbank ve Kömür Şirketi tarafından kurulması
Bakır madeni üretimi için Sümerbank tarafından tetkikler yapılması,
Beykoz’da Sümerbank ve İş Bankası tarafından genel ihtiyaca yönelik üretim için şişe ve cam fabrikası tesisi ile Kütahya’da porselen fabrikası için tetkikler yapılması,
Kimya sanayii dalında; sut kostik ve klor fabrikalarının Sümerbank tarafından kurulması,
Sümerbank’ın desteğiyle İstanbul, İzmir Liman Şirketi’nin sünger sanayii alanında faaliyet göstermesi,
Gülyağı, zeytinyağı ve sabun üretimi için tetkikler yapılması,
Elektrifikasyon ile ilgili rapor ve planların hazırlanması, raporda belirtilmiştir.

Toplam yatırımların yüzde 95’ini Sümerbank’ın, yüzde 5’ini ise İş Bankası’nın yapması planlanmıştı. 44 milyonluk yatırımın, 41.5 milyonunu Sümerbank, 2.400.000 liralık bölümünü ise İş Bankası karşılayacaktı. Yatırımların dörtte biri Sovyet Rusya’dan getirilecek makine, tesis ve krediyle gerçekleştirilecekti.

Planda 44 milyon TL olan yatırım tutarı, uygulamada 90 milyon TL’ya çıktı. İlavelerle 100 milyon TL’yi bulan toplam yatırımların % 36 gibi büyük bir bölümü dokuma sanayiine, % 23’ü ise demir sanayiine ayrıldı.

1933’te bir bankanın ötesinde kalkınma modeli olarak Sümerbank kuruldu.

Kaynakça:
. Yok Edilen Bir Cumhuriyet Değeri: SÜMERBANK, Sinan Meydan, 12 Temmuz 2021, https://www.sozcu.com.tr/yok-edilen-bir-cumhuriyet-degeri-sumerbank-wp6533939
. Beş Yıllık Sanayi Planlaması , Şeref Umut Ersop, 25 Ağustos 2024, https://www.kitaptansanattan.com/kent-tarihine-imza-vuran-pasabahce-fabrikasi/