Son güncelleme tarihi 26/08/2026
Memalik-i Şahane Duhanları Müşterekül Menfaa Reji Şirketi veya kısaca “Reji”, Osmanlı Devleti, Düyun-u Umumiye ve üç bankacılık grubu arasındaki görüşmeler sonucunda 1883’te kurulan tütün ticareti tekel ayrıcalıkları olan bir özel kâr ortaklığı şirketidir. Fransız menşeli bu şirket, Osmanlı’nin tütün hasadına el koyuyor ve kendi paraya çeviriyordu. Reji, elde ettiği bu tekellik yetkisi sayesinde tütün alım fiyatlarını daima düşük tutmuş, satış fiyatlarını ise yüksek belirlenmişti. Yüzde 300 gibi oldukça yüksek bir kârlılık nispetindeki bu durum, Reji dışı alım satım yapan ve 4–5 katı fiyat veren tüccarlar ve üreticiler için kaçakçılığı teşvik etmiş ve neticede yeni bir sektör ortaya çıkmıştı.
Tütün üreticilerinin Reji’den ruhsat alması ve ürünlerini yalnızca Reji’ye satması şart koşulur. Başka alıcı bulamayan üretici, tütünü değerinden çok ucuza satmak zorunda kalır. Kaçak üretim ve satış yaygınlaşır. Kaçakçılık sorunu ile devletin kendi güvenlik güçlerinin uğraşması gerekirken, Rejinin kendi bünyesinde geliştirdiği silahlı “kolcu”larla denetim yaparak üreticiye eziyet ettiği bilinir. 42 yıl süren Reji İdaresi boyunca kaçakçı, kolcu ve zabıtadan ölenlerinin sayısının 20.000 kadar olduğu ileri sürülür. Çökertme zeybeği bu hikâyelerden birini anlatmaktadır.
Reji, İstanbul’da ve Anadolu’da tütün fabrikaları açtı. Reji dışında kimseye tütün fabrikası kurma izni verilmedi, mevcut kurulu ve işlemekte olan tüm fabrikalar kapatıldı.
Cumhuriyet’in ilanı ve kapitülasyonların kaldırılmasının ardından 1925’te Reji millileştirilerek Tütün İnhisar İdaresi kuruldu. Tütün ekimi serbest bırakıldı. Cibali (İstanbul), İzmir, Samsun ve Adana tütün ve sigara fabrikaları devlet idaresine geçti.
1931’de TEKEL (Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş. Genel Müdürlüğü ) kurularak tütünle birlikte, tuz ve alkol üretimi devlet denetiminde sürdürüldü, İnhisar’a ait kurumlar TEKEL’e devredildi. Sektörü korumak amacıyla ithalat kısıtlandı. Tütün enstitüleri kuruldu.
Ancak 1980 sonrası, 24 Ocak kararlarıyla başlatılan özelleştirme dalgası sağ iktidarlarla birlikte tütüncülük yok edilmiştir.
AKP döneminde 2008 yılında TEKEL’in sigara bölümü British American Tobacco (BAT) şirketine satıldı. Aynı yıl kalan tüm Tekel sigara ve tütün fabrikaları (Adana, Samsun, Bitlis, Malatya, Tokat) ve tütün enstitüleri kapatıldı. Yabancı tütün ve sigara ithalatı serbest bırakıldı. Yetmedi, tütüne dikim kısıtlaması getirildi.
Bugün ülkemizde tütün sektörü tamamen yabancı sermayenin güdümüne girmiştir.
Kaynakça:
. Cumhuriyet, tütün ve Fransız Reji, 26 Ekim 2023, https://www.tekgida.org.tr/cumhuriyet-tutun-ve-fransiz-reji-66443/
. https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCt%C3%BCn_Rejisi
. https://www.indyturk.com/node/616466/haber/t%C3%BCt%C3%BCn-ka%C3%A7ak%C3%A7%C4%B1l%C4%B1%C4%9F%C4%B1-avrupan%C4%B1n-ekonomik-i%C5%9Fgaline-ilk-direni%C5%9Fti
. https://100sene100nesne.com/tutun/#tutun
İlk yorum yapan siz olun