Son güncelleme tarihi 24/08/2026
1923 yılında Zihni Derin, Rize ile Borçka’da çay ve narenciye fidanlığı kurmak üzere Rize’ye gönderilir. Zihni Bey, Halkalı Yüksek Ziraat Okulu’ndan mezun bir ziraatçi, yüksekokul öğretmeni ve İktisat Bakanlığı’nın ilk Tarım Genel Müdürü’dür.
Derin, Rize’de eski adı “Garal Dağı” olan yerde hazineye ait 15 dönüm arsa bulur. Bölgede yaptığı incelemelerde bazı meraklıların Batum’dan dönüşlerinde getirdikleri ve diktikleri gayet iyi gelişmiş çay fidanlarıyla karşılaşır. Batum’a düzenlenen geziye katılır. Batum ve çevresinde Ruslar tarafından kurulmuş çay bahçelerini, çay fabrikasını ve Astropikal Bitkiler Araştırma İstasyonu’nu inceleyerek gerekli bilgileri alır. Beraberinde çay tohumu, fidanları, narenciye ve bazı meyve çeşitleri, bambu rizomları ve bir Rus bahçıvanı ile Rize’ye gelir.
1924 yılında 60 dekar alan üzerinde “Rize Hayrat Fidanlığı” kurulur. Karadeniz bölgesinde yapılan incelemelerde Hopa’dan Trabzon’a kadar olan tüm sahil şeridinde çay tarımı yapılabileceği ve 1000 ton mahsül alınabileceği anlaşılmıştır. Hem böylece her yıl çay ithal etmek için milyonlarca lira sarfetmeye gerek kalmayacaktır.
Batum’a sipariş edilen 500 bin tohum fidan haline getirilir, isteyenlere ücretsiz fidan halka dağıtılır. Ziraat ve yetiştirme, toplama yöntemleri de öğretilir. Halkın geneli buğday ve mısır yetiştirdiğinden çaya yabancıdır ama zamanla daha fazla gelir getirdiğini farkedince bu yeni bitkiyi merak ederler.
Zihni Derin 1938’de Rize ve çevresinde kurulacak tarım teşkilatının koordinatörlüğü görevine atanır ve sevgili bahçesine tekrar kavuşur. Yokluğunda bahçıvan gayet güzel ilgilenmiş, çayın yanında çeşitli süs bitkileri, mandalina, greyfurt, ağaçkavunu, portakal, limon, bambu ve meyve ağaçları serpilmiştir.
Özellikle çay ekiminde büyük başarı elde edilmesi üzerine Batum’dan çay fideleri ve 10 ton tohum getirilir. Ülkenin tüm çay ihtiyacını karşılamak için 30.000 hektar alana çay ekimi yapılması gerektiği hesaplanmıştır. Uzmanlar Rize’yi karış karış gezerek çay ekmeğe elverişli yerleri belirlerler. Çay ekim kursu düzenleyerek, bağ-bahçe sahiplerine bilimsel çay tarımını öğretirler.
1943’te ilk çiftçiden çay alımı yapılır. Tam 25 TON! Kalitenin bozulmaması açısından sadece küçük yaprakların toplanmasına izin vardır. Yıllık mahsülün 180 ton olacağı tahmin edilir. Yeni çay bahçesi oluşturacaklar nakdi yardım yapılarak teşvik edilir.
Ziraat uzmanlarımız çayı yerinde öğrenmeleri için Hindistan, Seylan, Bangladeş ve Pakistan’daki bahçelere eğitime gönderilir. Düşünün ki o dönemde II.Dünya Savaşı sürüyor. Türkiye her an savaşa girebilir, gittiğiniz yerden dönemeyebilirsiniz, ona rağmen tüm mühendisler memlekete faydalı olmak isteğiyle severek gitmişler. Kimse “gider de dönemezsem” diye düşünmemiş.
Fidanlık 1945 yılında “Bahçe Kültürleri İstasyonu” adını alır, meyve ve çay fidanı üretimi ile ilgili çalışmalarına devam eder. Bu çalışmalar neticesinde bölge halkının yaş çay üretimine yönelmesi sağlanmış, köylerde çay toplama eğitimi verilmiş, çaylık alanlarda büyük bir artış meydana gelmiştir. Bir yandan çayın satışa uygun bir mamul ürün haline getirilmesi konusunda çalışmalar yürütülmüş, çay yaprakları kurutularak uluslararası standartlarda kuru dökme çay elde edilmiştir.
Çay tarımı ve işlenmesi konusunda yapılan yoğun çalışmalar sayesinde Türkiye’de ilk çay fabrikası 1947 yılında Rize merkezde kurulur. Yıllar içinde fabrika sayısı 45’e çıkacaktır.
Yapılan denemeler sonucunda Pazar ilçesinde puro tütünü yetiştirilebileceği de anlaşılır. Bu tütün “Pazar puro tütünü” markasıyla pazarlanır. 1991’de 139 üreticiyle zirveye çıkan üretim, 1999’da sadece üç üreticiye kadar düşer.
Rize Hayrat Fidanlığı çalışmaya devam eder. 1958 yılında enstitünün ismi “Çay Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü” olarak değiştirilmiş ve Tarım Bakanlığı’na bağlanmıştır. Bu tarihten sonra nedendir bilinmez defalarca isim değiştirir. Son ismi “Atatürk Çay ve Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü” dür, Çaykur’a bağlıdır.
Rize Çay Araştırma Enstitüsü’nde yetiştiricilik ve ıslah, biyokimya, toprak ve bitki besleme, bitki koruma ve mikrobiyoloji, teknoloji, deneme ve istatistik birimleri mevcuttur. Toprak laboratuarı, biyokimya laboratuarı, kromatografi laboratuarı, mikrobiyoloji laboratuarı , teknoloji laboratuvarı ve doku kültürü laboratuvarı olmak üzere 6 laboratuar bulunmaktadır. Resmi web sitesinde projeler ve çalışmalar kısmı boştur.
Kaynakça:
. https://www.rize.bel.tr/icerik/rize-ve-cay
. https://www.caykur.gov.tr/Pages/Kurumsal/KurumHakkinda.aspx?ItemId=20&ItemId2=27&ItemType=Detail
. https://www.caykur.gov.tr/Arge/Pages/Hakkimizda.aspx?ParentId=56
. Çaya Gönül Verenler - Zihni Derin, Dr.Muharrem Öksüz, Çaykur Dergisi, Sayı:7, 1986
. https://kackar53.com/haber/tohumdan_icime_pazar_purosu_seruveni-26880
. Son Posta, 16.06.1933
. Kurun, 15.12.1935
. Vakit, 30.05.1943
. Ulus, 29.09.1938
İlk yorum yapan siz olun