Son güncelleme tarihi 24/08/2026
Rize çayı, ülkemize özgü üretilen bir siyah çay ürünüdür. 1924 yılında 60 dekar alan üzerinde “Narenciye Fidanlığı” adı kurulmuş, Gürcistan’dan meyve ve çay tohumları getirilerek ilk deneme üretimlerine başlanmıştır.
1924 yılından 1937 yılına kadar yapılan çalışmaların olumlu netice vermesi ile Batum’dan 1937-40 arasında 90 ton çay tohumu ithal edilerek çay bahçesi tesisi çalışmalarına başlanmıştır.
İlk yaş çay yaprağı hasadı ve kuru çay üretimi 1938 yılında gerçekleştirilmiştir. 1940 yılında çıkarılan 3788 Sayılı Çay Kanunu ile ülkemiz çaycılığı güvence altına alınmış ve çay bahçesi kuracaklara ruhsatname alma zorunluluğu getirilmiştir. Bu yasal gelişmenin ardından çay tarım alanları giderek genişlemiş ve üretim miktarı hızla yükselmiştir.
İlk çay fabrikası, 1947 yılında, 60 ton/gün kapasiteli, Rize Fener Mahallesinde, Merkez Çay Fabrikası adı altında işletmeye açılmıştır. O yıllarda sadece altı adet çay alım noktası vardı. Sonradan çay tarımının başlamasını sağlayan Zihni Derin’in anısına “Zihni Derin Çay Fabrikası” adını alan fabrikada günlük 411 kilogram çay alarak 97 kilogram yaş çay üretilmişti.
II.Dünya Savaşı sonrası ülkemizde doğru dürüst elektrik yoktur. Rize’nin elektriği savaştan kalma mazotlu bir motorla sağlanıyor, sık sık arızalandığı için şehre kısıtlı saatlerde elektrik verilebiliyordu. Merkez çay fabrikası Belediye’yle bir anlaşma yaparak şehre elektrik sağlamayı kabul etti. Şehir elektrik şebekesinin çay fabrikası güç sistemine bağlanması için gerekli çalışmalar aynı yıl başladı.
İkinci çay fabrikası, Pazar Kirazlık Çay Fabrikası’ydı ve kapasitesi günlük 140 tondu. Üçüncü çay fabrikamız ise 1955 yılında Derepazarı Merkez Çay Fabrikası olarak kuruldu. Bu da günlük 120 ton kapasite ile çalışmaya başladı. Fabrika artık 39 çay alım noktasında üreticiyle buluşuyordu. Bu sayı yıllar içinde giderek artacak, 1970’te 735’e, 1980’de 2200’e çıkacaktır.
| Yıl | Çay alım noktası |
|---|---|
| 1946 | 6 |
| 1951 | 12 |
| 1955 | 39 |
| 1960 | 168 |
| 1965 | 306 |
| 1970 | 735 |
| 1973 | 1036 |
1963 yılına kadar ithalat ile karşılanan iç tüketim talebi, 1963 yılından sonra yurt içi üretim ile karşılanmaya başlanmıştır. Sadece on sene sonra ise iç talebi tamamen karşıladıktan sonra 3634 ton ihracat yapmayı başardık.
Rize’deki toplam tarım alanını %90’ı çay bahçelerinden oluşmakta ve ülkemizdeki yaş çay üretiminin %67’si Rize’de yapılmaktadır. Çay yaprağının koparıldığı andan itibaren bozulmaya başlamasından dolayı, toplanmış yaş yapraklarının çay işleme tesisine hızlıca getirilerek işlenmesi gerekir. Bu nedenle, çay yetiştirme sahaları ve çay işleme tesisleri yakın olmalıdır. Çay tarım alanlarının ve yaş çay yaprağı üretiminin artması çay işleme fabrikalarının sayısının da giderek artmasını zorunlu kılmış, 1973 yılında, kurulan yaş çay işleme fabrika sayısı 32´ye, 1985 yılında ise 45´e ulaşmıştır.
Türkiye´de çay tarımı ve sanayi faaliyetleri 1938-1948 yılları arasında Devlet Ziraat İşletmeleri kurumunca, 1949-1973 yılları arasında ise Tekel Genel Müdürlüğü ve Tarım Bakanlığı işbirliği ile sürdürülmüştür. 4.12.1971 tarihinde 1497 sayılı Çay Kurumu (Çaykur) Kanunu yürürlüğe konulmuş ve TEKEL’in çayla ilgili görevleri Çaykur’a devredilmiştir.
Peki Çaykur ne yapılmıştır?
Varlık Fonu’na devredilmiştir.
Kaynakça:
. Rize çayı: https://www.caykur.gov.tr/Pages/Kurumsal/KurumHakkinda.aspx
. Çaykur Varlık Fonu'na devroldu, zararı arttı, 19.02.2020, https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/caykur-varlik-fonuna-devroldu-zarari-artti-1721925
. Fon’a devredilen ÇAYKUR eridi, Mustafa Bildircin, 29.08.2024, https://www.birgun.net/haber/fona-devredilen-caykur-eridi-555422
. ÇAYKUR, Varlık Fonu'na devredildiğinden beri zararda, 30.12.2022, https://www.yurttansesler.org/trabzon/caykur-varlik-fonu-na-devredildiginden-beri-zararda-h19258.html
. Çaykur Türkiye Varlık Fonuna devredildi, 05 Şubat 2017, https://www.pazar53.com/caykur-turkiye-varlik-fonuna-devredildi-31139h.htm
. Dünyanın en çok çay içilen ülkesinde ÇAYKUR'dan rekor zarar. Varlık Fonu ÇAYKUR'u yok etti, 04 Kasım 2022, https://www.yenicaggazetesi.com.tr/varlik-fonu-caykuru-yok-etti-varlik-fonuna-devrinden-once-821-milyon-tl-kar-aciklamisti-2021-itibariyla-5038-milyon-tl-zarar-etti-593966h.htm
. Çaykur'un atölyeden 46 fabrikaya uzanan üretim yolculuğu, beyazgazete, 16.07.2018, https://www.dailymotion.com/video/x6ow8a6
. Rize'de çay fabrikası protestosu, Haberler.com, 16.07.2024, https://www.dailymotion.com/video/x929bbq
. Rize'de çay üreticileri: Perişan bir durumumuz var, T24 Haber, 21.05.2023, https://www.dailymotion.com/video/x8l3ujr
. Rizeli üretici çayını yakarak Çaykur'u protesto etti, Cumhuriyet, 26.07.2024, https://www.dailymotion.com/video/x92xpiw
. https://www.rtb.org.tr/tr/rize-cayi
. Çaya gönül verenler, Asım Zihnioğlu, http://biriz.biz/cay/zihnioglu.htm
. Çay fabrikalarının açılış tarihleri, http://biriz.biz/cay/acilistarih.htm
. Ulus, 2 Kasım 1947
İlk yorum yapan siz olun