1947 – Rize çay fabrikası hizmete girdi.

Rize çayı, ülkemize özgü olarak üretilen bir siyah çay ürünüdür. Ülkemizdeki çay bahçeleri, Gürcistan’dan getirilmiş olan Çin çayı ve Assam çayı varyetelerinin melez tohumlarından kurulmuştur. 1924 yılından 1937 yılına kadar yapılan çalışmaların olumlu netice vermesi ile Batum’dan 1937-40 arasında 90 ton çay tohumu ithal edilerek çay bahçesi tesisi çalışmalarına başlanmıştır. Rize’deki toplam tarım alanını %90’ı çay bahçelerinden oluşmakta ve ülkemizdeki yaş çay üretiminin %67’si Rize’de yapılmaktadır.

Çay yaprağının koparıldığı andan itibaren bozulmaya başlamasından dolayı, toplanmış yaş yapraklarının çay işleme tesisine hızlıca getirilerek işlenmesi gerekir. Bu nedenle, çay yetiştirme sahaları ve çay işleme tesisleri aynı coğrafi bölgede olmalıdır.

Çay tarım ve sanayi uzun yıllar devlet tarafından desteklenmiş ve teşvik edilmiştir. İlk yaş çay yaprağı hasadı ve kuru çay üretimi 1938 yılında gerçekleştirilmiştir. 1940 yılında çıkarılan 3788 Sayılı Çay Kanunu ile ülkemiz çaycılığı güvence altına alınmış ve çay bahçesi kuracaklara ruhsatname alma zorunluluğu getirilmiştir. Bu yasal gelişmenin ardından çay tarım alanları giderek genişlemiş ve üretim miktarı hızla yükselmiştir.

İlk çay fabrikası, 1947 yılında, 60 ton/gün kapasiteli, Rize Fener mahallesinde Merkez Çay Fabrikası adı altında işletmeye açılmıştır. Merkez Çay Fabrikası‘nda günlük 60 ton kapasiteyle 411 kilogram çay alarak 97 kilogram yaş çay üretiliyordu. İkinci çay fabrikası, günlük 140 ton kapasiteli Pazar Kirazlık’, üçüncü ise 120 ton çay işleyen Derepazarı Merkez çay fabrikasıydı.

Çay tarım alanlarının ve yaş çay yaprağı üretiminin artması çay işleme fabrikalarının sayısının da giderek artmasını zorunlu kılmış, 1973 yılında, kurulan yaş çay işleme fabrika sayısı 32´ye, 1985 yılında ise 45´e ulaşmıştır. 1963 yılına kadar ithalat ile karşılanan iç tüketim talebi, 1963 yılından sonra yurt içi üretimle karşılanmaya başlanmıştır.

Türkiye´de çay tarımı ve sanayi faaliyetleri 1938-1948 yılları arasında Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu’nca, 1949-1973 yılları arasında ise Tekel Genel Müdürlüğü ve Tarım Bakanlığı işbirliğiyle sürdürülmüştür. 4.12.1971’de Çay Kurumu (Çaykur) Kanunu yürürlüğe konulmuştur.

Artvin’den Giresun’a kadar 46 fabrikayla üretimini sürdüren Çaykur, ülkemizdeki çayın %50-60’ının üretimi, işlenmesi ve saklanmasından sorumluydu. Çaykur 2002 tarihinde Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’na bağlandı.

AKP çay üretimine kota getirdi. Çaya budama zorunluluğu getirildi, budanan çay bitkisinin yaprak kalitesi düştü. ÇAYKUR günlük kapasite alımlarını aştığı gerekçesiyle 50 kilo olan yaş çay alımını 30 kiloya düşürdüğünü açıkladı. ÇAYKUR’un bu kararının ardından özel çay fabrikaları devletin açıkladığı 17 liranın altında 12 liradan çay almaya başladı. Üretici perişan oldu, protesto amaçlı ürünlerini yaktı.

Çaykur, Şubat 2017’de Türkiye Varlık Fonu’na devredildi. AKP’li Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan’ın yönetimindeki Türkiye Varlık Fonu’na devredildikten sonra mali yapısı bozulan ve üst kadroları AKP’li isimlerle doldurulan ÇAYKUR’daki kötü yönetim ihracat verilerine de yansıdı. Birgün’den Mustafa Bildircin’in haberine göre ÇAYKUR’un çay ihracatı 2,3 bin tona kadar geriledi.

AKP Rize İl Başkanı ve AKP Rize milletvekili aday adayı İshak Alim’in kardeşi Ziya Alim’in genel müdürlüğünü yaptığı ÇAYKUR’un geçmiş yıllardan 2024’e devreden zararı, enflasyon düzenlemesiyle 46 milyar 129 milyon 994 bin TL’ye ulaştı.

Trabzon Milletvekili Ahmet Kaya, ÇAYKUR’daki akıl almaz zararı değerlendirdi: “ÇAYKUR’un Varlık Fonu’na devredilmeden önce kar eden güzide bir kurum olduğu ve çok sayıda personel çalıştırdığı, Varlık Fonu’na devredildikten sonra personel sayısının azalmasına rağmen kâr oranlarının azaldığı ve borçlarının katlanarak arttığını görüyoruz…2014 yılında ÇAYKUR’un 12.1 milyon Lira kar elde ettiği…, 2020’de 547 milyon zarar ettiği, 2021 yılında 503 milyon 840 bin zarar ettiği görülüyor…Gözbebeğimiz ÇAYKUR’umuz, Varlık Fonu’na devrinden beri, yani 2017-2021 yılları arasında toplam 2 Milyar 611 milyon lira zarar etmiştir, zarar ettirilmiştir.”

Çaykur’la birlikte Varlık Fonu’na devredilen BOTAŞ ve PTT de büyük zarar etti.

Kaynakça:
. Rize çayı: https://www.caykur.gov.tr/Pages/Kurumsal/KurumHakkinda.aspx
. Çaykur Varlık Fonu'na devroldu, zararı arttı, 19.02.2020, https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/caykur-varlik-fonuna-devroldu-zarari-artti-1721925
. Fon’a devredilen ÇAYKUR eridi, Mustafa Bildircin, 29.08.2024, https://www.birgun.net/haber/fona-devredilen-caykur-eridi-555422
. ÇAYKUR, Varlık Fonu'na devredildiğinden beri zararda, 30.12.2022, https://www.yurttansesler.org/trabzon/caykur-varlik-fonu-na-devredildiginden-beri-zararda-h19258.html
. Çaykur Türkiye Varlık Fonuna devredildi, 05 Şubat 2017, https://www.pazar53.com/caykur-turkiye-varlik-fonuna-devredildi-31139h.htm
. Dünyanın en çok çay içilen ülkesinde ÇAYKUR'dan rekor zarar. Varlık Fonu ÇAYKUR'u yok etti, 04 Kasım 2022, https://www.yenicaggazetesi.com.tr/varlik-fonu-caykuru-yok-etti-varlik-fonuna-devrinden-once-821-milyon-tl-kar-aciklamisti-2021-itibariyla-5038-milyon-tl-zarar-etti-593966h.htm
. Çaykur'un atölyeden 46 fabrikaya uzanan üretim yolculuğu, beyazgazete, 16.07.2018, https://www.dailymotion.com/video/x6ow8a6
. Rize'de çay fabrikası protestosu, Haberler.com, 16.07.2024, https://www.dailymotion.com/video/x929bbq
. Rize'de çay üreticileri: Perişan bir durumumuz var, T24 Haber, 21.05.2023, https://www.dailymotion.com/video/x8l3ujr
. Rizeli üretici çayını yakarak Çaykur'u protesto etti, Cumhuriyet, 26.07.2024, https://www.dailymotion.com/video/x92xpiw
. https://www.rtb.org.tr/tr/rize-cayi
. https://www.caykur.gov.tr/Pages/Kurumsal/KurumHakkinda.aspx?ItemId=6&ItemId2=523&ItemType=Detail