1955 – Salihli Palamut ve Valeks İşletmesi

Son güncelleme tarihi 24/09/2026

Sümerbank tarafından satın alınan Manisa Salihli’de meşe palamudu özü üreten fabrikadır. 19. yüzyılın önemli ihraç ürünlerinden olan meşe palamudu, Ege Bölgesi’nden Akdeniz’e uzanan geniş bir coğrafyada yetişir. Deri tabaklamada kullanılır.

1955 yılında Manisa’da tüccarlar bir araya gelerek yeni bir meşe palamudu işleme tesisi kurdular. Sümerbank tarafından 1961’de tüccarlardan satın alınan tesis, büyütülerek Sümerbank Salihli Palamut ve Valeks Fabrikası adını aldı. Yıllık 10 bin ton kapasiteliydi, ihracat yapıyordu.

Salihli Palamut ve Valeks İşletmesi kuruluşu üzerinden henüz on sene geçmeden kimyasal alternatif ürünler ve Orta Amerika’dan kaynaklı tabaklama maddelerinin piyasaya girmesi yüzünden ithalatta güçlük yaşamış ve üretim düşmüştür. 1985 yılında fabrikada 50 işçi çalışıyordu.

Sümerbank özelleştirildi. Salihli Palamut ve Valeks fabrikası 1998 yılında özelleştirilerek Ar-tu Kimya’ya satıldı. Hâlâ hammadde sıkıntısı çekiyor, kapasitesi 8 bin ton, ancak beşte birini kullanabiliyor. Çünkü geçmişte birçok köylü, palamudun değerini yitirmesi nedeniyle meşe ağaçlarını kesmiş.

Ar-Tu Kimya Yönetim Kurulu Başkanı ve kimya mühendisi Cahit Doğan Yağcı, dünyada palamut özü üreten tek tesis olduklarını belirterek, doğal ve çevre dostu üretim yapan dericilerin tek tedarikçisi olarak üretimi artırmaya çalıştıklarını belirtti.

Not: Meşe palamudunun bilinçsizce aşırı miktarda toplanması yeni fidelerin toprakta köklenmesine engel olacağından sakıncalıdır. Sadece kadehler toplanmalı, meşe palamutları toprakta bırakılmalıdır.

Dericilikte meşe palamudunun tarihçesi
Ham derinin çürümesini önlemek, dayanıklılığını artırmak ve onu esnek, kullanılabilir bir malzeme haline getirmek için deriyi tabaklamak şarttır. Antik devirlerden beri deri tabaklamada kullanılan çeşitli maddeler ve kombinasyonlar bilinmektedir, kestane ağacı kabuğu, meşe kabuğu, cevizin yeşil kabuğu, sumak yaprağı, söğüt, öd, helile ağacı meyvesi, mimoza, nar, çay, biberiye, enginar yaprağı, Trabzon hurması, yabanmersini gibi. Fakat bu maddeler tek başına sanayi tipi boyamada kullanmak için yetersiz kalıyordu, karışık kombinasyonlar yapmak gerekiyordu.

Avrupa’da meşe palamudu özü 17. yüzyıldan beri deri tabaklamada kullanılıyordu. Sanayi Devrimi deri ve valeks ihtiyacını arttırdı. Türk palamut meşesi (Quercus vallonea) beyaz rengi ve % 32-36 tanen oranıyla sanayiide en çok tercih edilen boyar maddeydi. Makedonya meşesi daha grimsi renkte olup tanen oranı % 26-30 civarındadır.

19. yüzyılda İzmir’de özel girişimcilere ait iki meşe palamudu özü fabrikası vardı. Levantenler iç piyasada para etmeyen palamut meyvelerini çok ucuza toplatıp ihraç ederek büyük kazanç elde etmişlerdi.

1840’larda Osmanlı devletinin tüm ihracatının %57’si İzmir limanından yapılıyordu. Türkiye’deki ilk demiryolu hattı olan İzmir – Kasaba (Turgutlu) hattı, değerli hammaddeleri İzmir limanından yurtdışına aktarmak üzere inşa edilmişti. Valeksin yanında incir, üzüm, pamuk, pamuk tohumu, balık, tütün, meyankökü, akdarı ve keten tohumu ana ihraç maddelerimizdi.

1879 yılı Haziran ayında Avustralyalı derici George Cunnack, Londra iki ahşap kasa yaptırarak İzmir’e yolladı. İzmir’den meşe palamutları ve 20 adet pelit meşesi fidesi kasaya konarak Avustralya’ya gönderildi. 20 fideden 14’ü tuttu, Avustralya’daki pelit meşelerinin ataları oldular.

Meşe palamudu özütü, Cumhuriyet ve II.Dünya Savaşı döneminde de en önemli ihraç kalemlerimizden biriydi. Özellikle Rusya ve Romanya’ya ihracat yapılıyordu. Deri tabaklamanın yanında kumaş ve halı boyamada, mdf/sunta tutkallarında katkı maddesi olarak yoğun kullanılır.

1945’te İsviçre’yle, 1954’te Bulgaristan ile valeksi kapsayan ticaret anlaşması görüşülür.

yıl	ülke	ihracat miktarı / ton
1929	Rusya	105
1931	Rusya	20.000
1932	Rusya	300
1935	tüm ülkeler	3.883 (sadece 1,5 ayda)
1937	tüm ülkeler	18 (bir haftada)
1939	tüm ülkeler	469
1941	Rusya	10.000
1949	tüm ülkeler	8.835
1951	ABD	100

Meşe palamudu özütü nasıl yapılır?
Olgunlaşan meşe palamudu sonbaharda toplanır. İçinden peliti ayıklanan palamutlar kurutulduktan sonra parçalanarak bakır tanklardaki 85 derece suda 80 dakika kaynatılır. Ardından kurutularak toz haline getirilir. Meşe valeksi yüksek oranda tanen içeren doğal ve toz formda bir bitkisel özüttür. Antik çağlardan beri deri tabaklamada kullanılır. Deriye dayanıklılık ve esneklik kazandırır. Ayrıca boyar madde, yapıştırıcı ve doğal kumaş boyama gibi alanlarda da değerlendirilir. Palamut küspesi biyoyakıt ve organik gübre olarak değerlendirilir. Meşe palamudu, aynı zamanda hayvan yemi olarak kullanılır.

Kaynakça:
. Meşe palamudunda dış talep yoğun, üretim yetersiz , 18.11.2018, https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/mese-palamudunda-dis-talep-yogun-uretim-yetersiz-/1314527
. Cumhuriyet Senatosu tutanakları, B : 41, 08.02.1964 
. Kültürel miras ve doğal boya projesi, Palamut meşesi, https://www.tcfdatu.org/?lang=tr&page=product-detail&id=47
. https://www.facebook.com/vazgecmemsalihlimden/posts/1960l%C4%B1-y%C4%B1llar-ankara-asvalt%C4%B1-valeks-palamut-fabrikas%C4%B1-salihli/1949348325198566/
. Valonia Oak, Quercus macrolepis, https://trusttrees.org.au/tree/VIC/Castlemaine/State_Primary_School_WinterS_Flat
. 1911 Encyclopædia Britannica, https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Leather
. https://skillcult.com/blog/tanningmaterials
. FB Eskimeyen İzmir Fotoğrafları, Ali Özpalanlar, https://www.facebook.com/groups/1708798419390384
. Anadolu palamut meşesi, https://www.ogm.gov.tr/tr/yararli-bilgiler/haftanin-agaci/anadolu-palamut-mesesi
. Die Eichen Europa's and des Orient's, Karl Georg Theodor Kotschy, https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/
. https://www.artukimya.com/valeks-4/
. https://www.artukimya.com/uretim-2/
. www.gastearsivi.com