Son güncelleme tarihi 08/04/2026
Suni gübre üretimine gerekli asıl hammaddeler, fosfat, kükürt (sülfür), potasyum, potastır. Diğer hammaddeler pirit, amonyak, sülfirik asit, fosforik asit, nafta, kömür, doğalgaz, güherçiledir. Bu maddelerin her birinin topraktan çıkarılması, ayrıştırılması ayrı çevre etkisi yaratır. II.Dünya Savaşı sonrası tüm dünyada artan Amerikan etkisi ve tarımın gelişmesiyle birlikte gübre ihtiyacının artması, doğal gübreden suni gübreye geçişi neredeyse zorunlu kılmıştır. Madenlerden çıkan baca gazlarının ayrıştırılarak suni gübre fabrikalarına hammadde olarak kullanılması, ilk yıllarda çevre zararını bir nebze azaltmışsa da, gübre fabrikalarının tehlikeleri 1970’lerde anlaşılacaktır.
Gübre Fabrikaları Türk Anonim Şirketi (GÜBRETAŞ), 6 Kasım 1952 tarihli Bakanlar Kurulu kararıyla Türk çiftçisinin kimyevi gübre kullanabilmesi amacıyla yaklaşık yarı yarıya Amerikan ve Türk sermayesiyle kuruldu (oranlar çelişkili).
Gübretaş İskenderun Sarıseki tesisleri 1954 yılında üretime başladı. Karabük’ten sonra Türkiye’nin ikinci suni gübre fabrikasıdır. İskenderun gübre fabrikasının yıllık üretim kapasitesi 100 bin tondu. Fabrikanın maliyeti yüzde 51 Amerikan sermayesi (Fertilizer Corporation of America A.G.) ile yüzde 49 yerel sermayeden (Ziraat Bankası, Zirai Donatım Kurumu-TZDK, Türkiye Şeker Fabrikaları, Sümerbank, Etibank, Makine Kimya Endüstrisi) karşılandı.
1961 yılında Kocaeli Yarımca’da üretim kapasitesi yılda 100 bin ton olan ikinci fabrika faaliyete başladı. 1970’lere gelindiğinde İskenderun ve Yarımca’da yılda toplam 150 bin ton fosforik asit ile 230 bin ton sülfirik asit üretiliyordu.
Gübretaş Türkiye’nin ilk fosforlu ve kompoze gübresini üretti, 1985’te ilk toprak analiz laboratuvarlarını kurdu. 1986’da borsaya açıldı. Buraya kadar her şey iyi hoş.
1993 yılında özelleştirildi, Ziraat Bankası’ndaki hisseler Türkiye Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği’ne satıldı. Türkiye Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği bir çiftçi birliği izlenimi uyandırıyor ama elbette değil. Çünkü holdingleşmişler, Tarım Kredi Holding diye bir garabet yaratıp tüm partili yandaşlar içine doluşmuşlar. Bkz yönetim kurulu ve üst yönetim.
Türkiye’de 2001 yılında TÜGSAŞ dahil toplam sekiz üretici kuruluş bulunuyordu. Yaklaşık 3.5 milyon ton olan yıllık üretimin yüzde 9’unu Gübretaş gerçekleştiriyordu. 2007’de İskenderun gübre fabrikası kapatılarak limana dönüştürüldü. Neden?
Gübretaş yönetimi, Tarım Kredi Birliği ve halkın parasıyla yirmiye yakın şirket satın almış. Sahip oldukları şirketler arasında bir altın madeni bile var, Tarım Kredi Holding Bilecik’in Söğüt ilçesindeki madeni devralmış. Madenin işletmesi 2008’de Koza Altın’a verilmiş, ardından yargı kararıyla Tarım Kredi Holding’e geri dönmüş, 2020 yılında 6 milyar dolarlık altın cevheri bulunmuş. Sözcü gazetesinden Deniz Ayhan’ın haberine göre Söğüt altın madeni, 2025 yılında tam 9 milyar 32 milyon TL NET KÂR elde ederek rekor kırmış.
Gübretaş’ın Türkiye genelinde sekiz bölge müdürlüğü, beş üretim tesisi ve lojistik merkezi, dört laboratuvar, bir Ar-Ge Merkezi, Yarımca ve İskenderun’da olmak üzere iki limanı var. Yarımca ve İzmir tesislerinin yıllık toplam üretim kapasitesi 900 bin ton. Türkiye’nin ihtiyacı olan kimyevi gübre üretiminin yaklaşık üçte biri.
Şirket, 2018’de aşırı yükselen gübre fiyatlarının talebi azaltması nedeniyle 328 milyon TL zarar etti. Gübretaş zarar açıklarken bile, yöneticilere “huzur hakkı” adı altında ek ödemeler yapılmaya devam edildi.
Gübretaş, 2008’de satın aldığı İran’ın en büyük gübre tesisleri olan Razi Petrochemical Company’ye (RPC) yıllar içinde milyonlarca dolar yatırım yaptı. Fakat sorunsuz işletti sanırsanız yanılırsınız. Oda TV’nin haberine göre 2024 yılında Razi Petrochemical Co.’nun 400 milyon dolara satılacağı iddia edildi, şirkete harcanan paranın çok altında bu miktar “peşkeş” eleştirilerine neden oldu. 2023’e kadar yılda 200-250 milyon dolar kâr eden Razi Petrokimya’nın 2023 yılında aniden beş milyon dolar zarar etmesi pek mantıklı değil. Daha çok şirketi ucuza satmanın yolu aranmışa benziyor.
Razi satışı yanında el altından Gübretaş devri
Odatv İmtiyaz Sahibi Soner Yalçın, Temmuz 2021’de Gübre Fabrikaları Türk A. Ş.’nin yüzde 23.91’lik hissesinin, 656 milyon dolarlık Razi ihalesinden kısa süre önce kurulan bir firmaya devredilmesine dikkat çekmiş, yüzde 11.95’lik hissenin de batık bir şirkete, üstelik hiçbir sermaye katkısı olmadan verildiğini açıklamıştı.
Gübretaş’ın, İran şirketi Razi’yi tek başına satın alabilecek imkanlara sahip iken, birisi henüz yirmi günlük Asya Gaz A.Ş ve bir diğeri de mahkeme kararıyla iflası istenmiş Tabosan Mühendislik A.Ş. firmalarıyla neden ortak yapıldığı açıklanmamıştı. Asya Gaz A.Ş. sahibi görünen kişi kendi halinde devlet memuru, AKP’li bir milletvekili adına hareket ettiği iddiaları dolaşıyor. Aksi olsa şaşardık.
Bu yıllarda Razi’nin yönetim kurulu AKP’ye yakın isimlerden oluşuyor; Razi Petrokimya, vergi cennetlerinde kurulu sahibi belirsiz bazı şirketlere tonlarca gübre satmış ve parasını al(a)mamış. Bu şirketlerden bazılarının “izni dahi yokmuş”.
Ekim 2025’te bambaşka bir gelişme yaşanıyor. Razi Petrokimya, Cavit Çağlar’a ait Fertex Holding’in web sitesinde grup şirketi olarak listeleniyor, hatta aynı sayfada demin bahsedilen şaibeli Asya Gaz da var. Tarımdanhaber.com sitesinin haberi üzere Fertex Holding, alalacele Razi’yi sayfayı siliyor.
Halka açık olan Gübretaş’ın böyle büyük bir satış konusunda KAP’a açıklama yapmaması, açıkça SPK mevzuatını çiğnemesi anlamına geliyor. Tam ifadeyle “yatırımcı hakları ve kurumsal yönetimin şeffaflık ilkeleri açısından kabul edilemez bir ihlali”. Bir rivayete göre de, ihaledeki adaylardan biri olan Fertex, Gübretaş’a baskı yapmak veya kendi yatırımcısını kandırmak için asılsız haber yaymış.
Bir ay sonra Gübretaş yönetimi satışın yapılmadığı haberini duyuruyor. Kasım 2025’te haberhurriyeti.com’da yayınlanan haberde, “Gübretaş verilen teklifleri düşük bulduğundan Razi’nin satışını iptal etti.” deniyor.
Kurum kasten zarar ettirilmiş
Gübretaş 2025’in ilk 6 ayında 2,2 milyar TL kar açıklıyor. Yöneticiye cömert, işçiye cimri davranıyor, işçi grev yapıyor, grev 140 gün sürüyor, Tarım Kredi, Mehmet Cengiz’e ait Eti Gübre’den 10 bin ton gübre alıyor.
İstanbul’da Kozyatağı’nda boğaz manzaralı Nida Kule’de şirkete ait beş katta toplam 5 bin metrekare ofisi boşaltıp, Ümraniye’de sanayi bölgesinde ofis kiralamışlar. Piyasa değeri yaklaşık 500 milyon TL olan ofis katları, 130 milyon TL bedelle yandaş bir firmaya (Cengiz?) satılmış, satışla ilgili ne KAP’a ne kamuoyuna açıklama yapılmış.
Yandaş bir firmaya Gübretaş kasasından 15 milyon dolar vererek LNG gemisi alıp, aynı gemiyi aylık 1 milyon 300 milyon dolara tekrar Gübretaş’a kiralamışlar. Bir başka seferde, 400 bin ton kompoze gübreyi yine ihale yapmadan Yönetim Kurulu Başkanı Hüseyin Aydın’a yakın bir firmadan almışlar. Aynı Hüseyin Aydın 2025 yılında Tarım Kredi’de yazılım değişikliğinde ısrar edince şirket 30 milyon TL zarar girmişti.
Mart 2026’da CHP Kars Milletvekili İnan Akgün Alp, TBMM Genel Kurulu’nda yaptığı konuşmada tüm bu usulsüzlüklere dikkat çekerek, Tarım Kredi Kooperatifleri Genel Müdürü Hüseyin Aydın ve Gübretaş Genel Müdürü Aytaç Orkun’un görevden alınmasını talep etti.
Kaynakça:
. Tarım Kredi ‘belge yok’ dedi ama arşiv unutmadı! Meclis’teki iddialar ve yalanlanamayan o gerçekler, 15.03.2026, https://www.tarimdanhaber.com/tarim-kredi-belge-yok-dedi-ama-arsiv-unutmadi-meclisteki-iddialar-ve-yalanlanamayan-o-gercekler
. Tarım Kredi’de 'altın' kriz: 500 işçi resti çekti! Bayram sonrası madende üretim durabilir!, 21.03.2026, https://www.tarimdanhaber.com/tarim-kredide-altin-kriz-500-isci-resti-cekti-bayram-sonrasi-madende-uretim-durabilir
. Gübretaş’ta çifte standart: Yandaşa ihalesiz milyonlar, işçiye enflasyon altı zam!, 08.07.2025, Sadettin İnan, https://www.tarimdanhaber.com/gubretasta-cifte-standart-yandasa-ihalesiz-milyonlar-isciye-enflasyon-alti-zam
. Gübretaş’ta yönetim tam 2 ay sonra karar aldı, Razi elde kaldı, 28.11.2025, https://www.haberhurriyeti.com/haber/26917839/gubretasta-yonetim-tam-2-ay-sonra-karar-aldi-razi-elde-kaldi
. Gübretaş’ın sakladığı milyarlık satış, alıcı Holding’in internet sitesindeki panik değişikliğiyle teyit edildi!, 30.10.25, https://www.tarimdanhaber.com/gubretasin-sakladigi-milyarlik-satis-alici-holdingin-internet-sitesindeki-panik-degisikligiyle-teyit-edildi
. Gübretaş grev nedeniyle üretimi durdurdu, Mehmet Cengiz’in fabrikasından 10 bin ton gübre aldı!, 16.08.2025, Sadettin İnan, https://www.tarimdanhaber.com/gubretas-grev-nedeniyle-uretimi-durdurdu-mehmet-cengizin-fabrikasindan-10-bin-ton-gubre-aldi
. 1 milyar dolarlık yatırım peşkeş çekiliyor denildi... Bilerek mi zarar ettirildi... Soner Yalçın ne yazdı..., 19.10.2024, https://www.odatv.com/siyaset/1-milyar-dolarlik-yatirim-peske, , s-cekiliyor-denildi-bilerek-mi-zarar-ettirildi-soner-yalcin-ne-yazdi-120068337
. Gübretaş'ta huzur parada, Birgün, 16 Haziran 2024
. Tarım Kredi'de havuz problemi, Birgün, 11 Ağustos 2022, Bahadır Özgür
. Gübretaş maden sahasında altın buldu, Dünya, 23 Aralık 2020
. Milli Gazete, 19 Mayıs 2019, Sadettin İnan haberi
. TMMOB Mazıdağı ve Fosfat Gerçeği Raporu, Şubat 2006, ANKARA, s.42
. Türkiye'de Gübre Sanayii, Nuran Taşlıgil-Güven Şahin, Akademik Bakış Dergisi, Sayı: 29 Mart – Nisan 2012, https://www.ajindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423868033.pdf
. https://www.gubretas.com.tr/
. https://www.gubretas.com.tr/uploads/files/pages/2014_compressed-847.pdf
. https://kap.org.tr/tr/sirket-bilgileri/genel/974-gubre-fabrikalari-t-a-s
. https://www.gubretasmaden.com/tr/sogut-altin-madeni-1
. İktisat Dergisi, sayı.141, Mart 1976, s.50
. Vatan, 25.04.1954
İlk yorum yapan siz olun