1944 – Karabük suni gübre fabrikası

Son güncelleme tarihi 07/04/2026

Suni gübre üretimine gerekli asıl hammaddeler, fosfat, kükürt (sülfür), potasyum, potastır. Diğer hammaddeler pirit, amonyak, sülfirik asit, fosforik asit, nafta, kömür, doğalgaz, güherçiledir. Bu maddelerin her birinin topraktan çıkarılması, ayrıştırılması ayrı çevre etkisi yaratır. II.Dünya Savaşı sonrası tüm dünyada artan Amerikan etkisi ve tarımın gelişmesiyle birlikte gübre ihtiyacının artması, doğal gübreden suni gübreye geçişi neredeyse zorunlu kılmıştır. Madenlerden çıkan baca gazlarının ayrıştırılarak suni gübre fabrikalarına hammadde olarak kullanılması, ilk yıllarda çevre zararını bir nebze azaltmışsa da, gübre fabrikalarının tehlikeleri 1970’lerde anlaşılacaktır.

Türkiye’de Cumhuriyet’in ilk yıllarında samimi ve iyi niyetli bir çaba olarak başlayan suni gübre üretimi, 1939 yılında Karabük Demir Çelik fabrikalarında taş kömürünün koklaşması sırasında elde edilen gazlar içindeki amonyak gazının sülfirik asit ile birleştirilmesiyle elde edilen amonyum sülfat ile gerçekleştirilmiştir. Bunu yan ürün olan Normal Süper Fosfat üretimi izlemiştir.

Karabük sülfirik asit ve süperfosfat fabrikası, Türkiye’nin ilk suni gübre fabrikasıdır. 60 ve 66 derecelik sülfürik asit ile süper fosfat fabrikaları Alman Zahn firması tarafından 1943 yılında kurulmaya başlanarak 15 Haziran 1944 tarihinde işletmeye açılmıştır. Ülke tarımı için çok yararlı süper fosfat üretimiyle birlikte sodyum sülfat, sodyum sülfür, göztaşı, alüminyum sülfat imali ve dokuma, deri ve barut fabrikaları için gerekli bu fabrikanın maliyeti üç milyon lirayı aşmıştır.

Sülfirik asit fabrikası kapasitesi yılda 16 bin ton, süperfosfat kapasitesi yılda 20 bin tondu. 1946 yılında saf süperfosfat, yüzde 25 amonyum sülfatla karışık süperfosfat ve yüzde 50 amonyum sülfatla karışık süperfosfat satışı yapmaktaydı. Suni gübre talebinin azlığı nedeniyle 1950 yılına kadar yarı kapasite çalışmıştır.

Türkiye Şeker Fabrikaları’nın suni gübre kullanımı sayesinde pancar rekoltesinde yaklaşık %110’luk artış kaydetmesi ve Ziraat Bakanlığı’nın hububat ekiminde tanıtım çalışmaları sayesinde gübreye talep artmıştır.

Karabük süperfosfat fabrikası artan talebi karşılayamayınca, İskenderun, Kocaeli-Yarımca ve Kütahya-Murgul’da yeni suni gübre fabrikaları kuruldu.

Fabrikanın ne zaman kapandığıyla ilgili bilgiye ulaşamadım.

Kaynakça:
. Kimya sanayiimiz ve yeni suni gübre fabrikaları, Fahir Sipahi, Vatan, 13 Kasım 1952, s.5 
. Cumhuriyet Döneminin En Önemli Ağır Sanayi Hamlesi: Karabük Demir Ve Çelik Fabrikası (1939-1960), Nadir Yurtoğlu, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Kasım 2017, Cilt XXXIII - Sayı 96, 155-204
. TMMOB Mazıdağı ve Fosfat Gerçeği Raporu, Şubat 2006, ANKARA, s.42
. Türkiye'de Gübre Sanayii, Nuran Taşlıgil-Güven Şahin, Akademik Bakış Dergisi, Sayı: 29 Mart – Nisan 2012, https://www.ajindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423868033.pdf
. Ulus, Mart 1946 ilanlar
. Gübre Fabrikaları Sadece Gübre Üretmiyordu, Av. Erhan KARAPINAR, https://www.ciftcikulubu.net/gubre-fabrikalari-sadece-gubre-uretmiyordu/