1937 – Kardemir (Karabük Demir Çelik)

Son güncelleme tarihi 22/02/2026

1923’te taze Türkiye Cumhuriyeti’nde çelik üreten hiç tesis yoktu. Ufak pik dökümhanelerinden başka hiçbir şey kalmamıştı. Demir ağlarla örülmekte olan bir yurdun raylarını, karasabanın yerini alacak pulluk demirlerini üretecek, savunma sanayiini destekleyecek bir demir-çelik fabrikası, bir ağır sanayi tesisinin kurulması gerekiyordu.

Ankara Fişek Fabrikası, Kırıkkale çelik fabrikası gibi fabrikalarda ancak ordunun ihtiyacını karşılayacak kadar çelik işleniyordu. İsmet İnönü Kırıkkale’de tren rayı da üretilmesini istedi. 1935-1940 tarihleri arasında Devlet Demiryolları’na 20.000 ton ray üretildi. Henüz piyasaya çelik verilmiyordu.

Yeni inşa edilecek fabrika, öncelikle demirin iki ana hammaddesi olan kömür ve cevhere yakın, işçi, nakliye ve pazar şartlarına uygun aynı zamanda “düşman ordusunun top menziline düşmeyecek kadar içerde, piyadenin ulaşamayacağı kadar kuytu, süvarinin dörtnala kalkamayacağı kadar sarp bir yerde” kurulmalıydı.

Yer tespiti için Sümerbank ve askeri temsilcilerden oluşturulan kurul, araştırma sonucu nihai kararını verdi. Zonguldak’ın kömürü ile, Divriği’nin cevheri Safranbolu kazasına bağlı Öğlebeli köyünün 13 haneli Karabük mahallesinde buluşacaktı. Yapılan ihaleye verilen teklifler içerisinden İngiliz Brassert firmasına onay verildi. Karabük Demir Çelik Fabrikası’nın temeli, 3 Nisan 1937’de Başbakanı İsmet İnönü tarafından atıldı.

Anlaşma kapsamında Karabük Demir ve Çelik Fabrikaları (KDÇF) 7 büyük fabrikadan oluşuyordu. Bunlar, yüksek fırınlar, çelik fırınları, kok fırını, haddehane, 20.000 Kw kuvvetinde bir elektrik santralı, büyük bir atölye ve tali maddeler fabrikası idi. Fabrikada 1000 işçinin çalışması ve her gün kullanılacak madenler için 236 vagon yani 10 trenle taşıma yapılması planlandı.

Sonradan Kardemir adını alacak tesis, Türkiye’nin ilk ağır sanayi fabrikasıydı. Fabrika üretime başlayana kadar Türkiye’nin ihtiyaç duyduğu demir ve çelik malzemelerinin tamamına yakını kadar dış ülkelerden tedarik edilmiştir. Ancak maden araştırmaları neticesinde başta Divriği olmak üzere ülkenin muhtelif yerlerinde yüksek tenörlü ve geniş rezervli demir cevherlerine rastlanması ve bu cevherlerin KDÇF’nin kurulmasıyla birlikte değerlendirilmesi ekonomik kalkınma hamlesinin önemli hammadde sorunlarından birini halletmiştir.

1 Mart 1938’de makine montajlarına başlanılan Karabük Demir Çelik, Türk mühendis, teknisyen ve işçilerinin üstün çabaları sayesinde, iş makinesi olmadan iki buçuk yılda tamamlanarak 6 Haziran 1939’dan itibaren peyderpey işletmeye alınmıştır. Tam üretime 9 Mart 1941’de başlandı.

1944’te fabrikanın günde 1.000 ton kömürü işleyebilecek kapasitede bulunan kok ünitesinde, 300 bin ton kömür işlenerek 183 bin ton kok kömürü üretilmiştir. Kok elde edilirken çelikhane ve haddehanede kullanılan gazlardan başka 107 ton amonyum sülfat, 1.961 ton motor benzolü, 3.319 ton muhtelif türde gazlar, 5.752 ton briket yapmakta kullanılabilecek zift, 164 ton da saf naftalin ve tali madde ortaya çıkmıştır.

Trenlerin istasyonlar arasındaki hareketini gerçekleştiren ray ve traverslerinin Karabük Demir Çelik’te üretilerek kullanılması başta yolcu taşımacılığı olmak üzere hububat, maden ve çeşitli hammaddelerin demiryollarında taşınmasına vesile olmuştur. Başta gemiler olmak üzere birçok deniz ulaşım araçlarının imalinde, silah yapımında, inşaatlarda, tarım makinelerinin üretiminde ana madde olarak yerli demir ve çeliğin kullanılması, hem dışa döviz çıkışını engellemiş, hem de sektörlerin hızla gelişmesini sağlamıştır. Sümerbank Karabük’e sülfürik asit ve süperfosfat fabrikaları ile bazı tesisler ilave etti.

Karabük Demir Çelik, ülkemizin endüstriyel atılımlarına öncülük ederek çok sayıdaki büyük endüstriyel tesisin proje, imalat ve montajını gerçekleştirdi. Bu nedenle Türkiye’de “Fabrikalar kuran fabrika” olarak tanındı. Afşin-Elbistan termik santrali, PETKİM, Seydişehir Alüminyum tesisi, Karakaya Barajı, Fırat Köprüsü, Pendik, Taşkızak ve Alaybey tersaneleri ile Erdemir ve İsdemir entegre tesisleri de dahil olmak üzere, TRT ve PTT’nin 19 adet Radyo-TV anten kulesi, çay fabrikalarının 64 ünitesi, 9 adet şeker fabrikası, 7 çimento fabrikası, Etibank işletmelerinin bir kısmı ve bazı askeri tesisler Kardemir tarafından kurulmuştur.

1955’e kadar Sümerbank’a bağlı olarak çalıştı, sonrasında bağımsız bir KİT haline geldi ve Türkiye Demir ve Çelik İşletmeleri Genel Müdürlüğü adını aldı. Aynı yıl Divriği demir madenleri, Karabük’e bağlandı.

Karabük Demir çelik fabrikası,
– kırma-eleme ve sinter tesisleri,
– kok fabrikaları,
– yüksek fırın,
– çelikhane,
– haddehaneler,
– makine atölyesi,
– çelik konstrüksiyon atölyesi,
– pik, çelik ve demirdışı metal dökümhaneleriyle adeta bir şehir haline gelmişti.

1962 yılında kapasitesi yılda 600 bin tona ulaştı. Kardemir’deki geri gidiş süreci, 1980’lerin sonuna doğru kamu işletmelerini her ne pahasına olursa olsun elden çıkarma politikaları ile, başlamıştır. Zira, teknolojik yatırımları zamanında yaptırmama ve engelleme, aşırı istihdam, sermaye yetersizliği ve çok yüksek faizlerle özel bankalara borçlandırma gibi çeşitli kötü yönetim politikalarının en acımasızları bu işletmeye uygulanmıştır.

1990’larda iyice uzayan bir grevin ardından fabrika yeniden zora düştü. 1994’te 6000 çalışanlı fabrikanın zarar ettiği ve yenilenemeyeceği gerekçesiyle kapatılmasına karar verildi. Ülkemizin ilk metalurji yüksek mühendisi Selahattin Şanbaşoğlu şöyle demişti: “O gün, o koşullarda yapılanların bugün yapılmamasının mazereti olamaz, isteselerdi her şeyi yapabilirlerdi.”

Metalurji Mühendisleri Odası aynı şekilde, çoktan alınması gereken tedbirlerle Karabük Demir Çelik’in hâlâ verimli olarak işletilebileceği görüşündeydi. Fabrikada çalışanlar kapatma hariç bir çözüm için Başbakan Çiller’le görüştü. Çiller’in teklifi açıktı: “Bu fabrikanın kârlı çalıştırılabileceğine inanıyorsanız 1 TL bedelle size devretmeye hazırız”.

Karabük Demir Çelik, çok büyük paralar karşılığı yabancı bir danışmanlık şirketince düzenlenen raporda belirlenen esaslara göre, işçi sendikasının önderliğindeki bir konsorsiyuma devredildi. Kardemir A.Ş. adını aldı. 1998 yılında Borsa’da işlem görmeye başladı ama kamuya borçları vardı.

2002’de Bakanlar Kurulu, Kardemir’in kamu kuruluşlarına olan borçlarını 10 yıl vadeye yaydı. Fakat elbette bu “iyilik” bedavaya yapılmamıştı. Karşılığında Kardemir yönetimi, “bağımsız karar alabilecek” profesyonel bir ekibe bırakıldı.

2020’lerde yılda 2.600.000 ton civarındaki ham çelik üretim kapasitesi ile uluslararası kalite standartlarında demiryolu tekeri, mantarı sertleştirilmiş raylar, yüksek hızlı tren rayları, tramvay rayları, hafif raylı sistemler, kangal, bağlantı elemanları çelikleri, yay çelikleri, 56 mm kalın kangal, yuvarlak çubuk, U-I-H profiller, platina, pik, blum, kütük, nervürlü inşaat çeliği, profil, köşebent, maden direği, kok ve kok yan ürünleri üreten Kardemir; inşaat, madencilik, ulaştırma ve sanayi sektörüne temel girdi sağlamaktadır. 20–56 mm arasında kangal ve 72 metre ray üretiminde bölgenin tek üreticisi konumundadır.

2022’de karı 2 milyar lirayı aştı. 2024’te İstanbul Sanayi Odası’nın “Türkiye’nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu” araştırmasında 28. sırada yer aldı.

Hisselerinin yüzde 87’si halka açık olduğundan, Varlık Fonu sadece yüzde 4.41’ini alabildi. Eminim badem bıyıklılar el altından Kardemir hissesi topluyordur. diye tahmin yapmıştım ki….2020-2023’te Kardemir Yönetim Kurulu Başkanı’nın kim olduğunu okudum. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakan Yrd. Alparslan Bayraktar! Bakan olunca Kardemir’den ayrılmış. Siyasi tercihi belli. Bu bağlantı, Kardemir’in neden “özel sanayi bölgesi” ilan edilip teşviklerden faydalanabileceğini ama Erdemir’in faydalanamadığını açıklayabilir.

2026’da yönetim kuruluna baktım da….Siz de bakın. Demir-çelikle alakası olmayan, sıradan bir şirkette bile işe alınmayacak profiller, marifetleri belli.

Kaynakça:
. https://www.ilhamipektas.com/yerli-ve-milli-uretime-adanmis-omurler-26-kardemir-basari-hikayesi-dr-ilhami-pektas/
. https://www.kardemir.com
. Fabrikalar kuran fabrika, Kardemir ve Türkiye demir-çelik sektörünün öyküsü, Mahmut Kiper, TMMOB Metalurji Dergisi, sayı 165, s.18-25
. https://tr.wikipedia.org/wiki/Kardemir
. https://www.tvf.com.tr/portfoyumuz/madencilik-ve-demir-celik
. https://www.ismetinonu.org.tr/tarihte-bugun-3-nisan/
. https://demircelikstore.com/haber/iso-500-listesi-aciklandi-isdemir-erdemir-colakoglu-tosyali-demir-celik-ve-toscelik-profil-celikte-zirveye-yerlesti-15600
. Kardemir'in kuruluş öyküsü, 02.04.2022, https://karabuknfsajans.com/kardemirin-kurulus-oykusu.html	
. Cumhuriyet Döneminin En Önemli Ağır Sanayi Hamlesi: Karabük Demir Ve Çelik Fabrikası (1939-1960), Nadir Yurtoğlu, Kasım 2017, Cilt XXXIII - Sayı 96, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, https://atamdergi.gov.tr/tam-metin/19/tur
. Tarihçe: https://sumerbank.blogspot.com/2010/12/tarihce-uluslarn-tarihlerinde-donum.html#comment-form
. Karabük Demir Çelik İşletmeleri'nin temeli 88 yıl önce bugün atıldı, 03 Nisan 2021, https://www.metalurji.org.tr/index.php/basin-aciklamalari/792-karabuek-demi-r-celi-k-i-sletmeleri-ni-n-temeli-84-yil-oence-buguen-atildi
. Sanayide Asırlık Çınar: Kardemir, 03.04.2023, https://sanayigazetesi.com.tr/sanayide-asirlik-cinar-kardemir/