1954 – Azot Sanayi T.A.Ş (TÜGSAŞ) kuruldu.

Son güncelleme tarihi 07/04/2026

1935 yılında Atatürk’ün emri ile yer altı kaynaklarını ortaya çıkarma ve işleme amacıyla kurulan Etibank’a gübrenin en önemli hammaddesi olan fosfat kayası, pirit ve ara madde olarak sülfirik asit üretme görevleri verilir. Karadeniz Bakır İşletmeleri’nde bakır ve pirit işleyecek birimler oluşturulur. Ayrıca kükürt, potasyum, güherçile, potas, doğalgaz, petrol üretim sahalarında araştırmalar yapılır.

Karabük gübre fabrikası gibi Azot Sanayii A.Ş. de, T.C. Ziraat Bankası, T.Ziraî Donatım Kurumu, Sümerbank, Etibank, T.Şeker Fabrikaları A.Ş. ile Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu iştirakleriyle kurulmuştur. Sermayesi 120 milyon liraydı. Sermaye itibariyle devlet sektörüne bağlı olup, yabancı sermayesi yoktur.

Azot Sanayi TAŞ.’ya bağlı ilk gübre fabrikaları Kütahya ve Samsun’da kurulur. Üretilen gübrenin dağıtımını yapacak kuruluşlar belirlenir. Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği, Türkiye Şeker Fabrikaları T.A.Ş. ve Türkiye Zirai Donatım Kurumu, Tarım Satış Kooperatifleri Birlikleri, Toros Gübre ve Zirai İlaç Pazarlama A.Ş. bunlardan ilk akla gelendir. Her kuruluş, kendi alanında üretim yapan çiftçilere gübre dağıtma, kredi temin etme görevi üstlenir. Sistematik bir düzen içerisinde depolama ve dağıtım üsleri oluşturulur.

Zamanla fabrika sayısı artar. Kuruluşun sahip olduğu tesisler, Kütahya Azot Fabrikaları Kütahya I ve II Tesisleri, Samsun Azot Fabrikaları Samsun I ve II Tesisleri, sülfürik asit tesisi, Elazığ Normal Süperfosfat Fabrikası, Gemlik Azot Fabrikası’dır.

1984 tarihinden sonra Azot Sanayii, sermayesinin tamamı devlete ait Türkiye Gübre Sanayii A.Ş. (TÜGSAŞ) adı altında iktisadi devlet teşekkülü statüsünde faaliyetlerini sürdürmüştür.

TÜGSAŞ 1998’de özelleştirme kapsamı ve programına alınmış, Elazığ Gübre Sanayi A.Ş 2000 yılında ÖYK kararı ile Fırat Üniversitesi‘ne devredilmiştir. Anılan tarihte TÜGSAŞ dahil toplam 8 üretici kuruluş bulunmaktaydı. Bu kuruluşların 5.596.900 ton gübre kapasitesi vardı. TÜGSAŞ`ın toplam gübre üretimindeki kapasite payı %35-40, Toros Gübre’nin %25, Gübretaş`ın ise %15 dolayındaydı. O dönem 3.560.199 ton olan gübre üretiminin, tüketimini karşılama oranı % 84,3 iken 2001 yılında % 61,7 e düşmüştür.

2000 yılında, 1996 yılına göre gübre ithalatı %110 oranında artarak 2,4 milyon tona yükselmiştir.
2003 yılından sonra tarımın yıkıma uğrayacağı uyarılarına karşın, Türkiye Gübre Sanayi A.Ş ve İstanbul Gübre Sanayi A.Ş özelleştirildi. Böylece gübre sektöründe üretim tamamıyla özel sektörün eline geçerek kamunun üretici olarak varlığı sona ermiştir.

Özelleştirmenin sonuçları:

“1980’li yıllarda başlayan, 2000’li yıllarda büyük bir hız kazanan özelleştirme uygulamaları sonucu görülür ki; özelleştirilen tesislerden elde edilen kaynak, satılan fabrikaların arsa bedellerini bile karşılamaz, özelleştirme sonucunda bir kısım fabrikaların üretimi durdurulur. Alıcıların işletmecilik yapmak istemedikleri sadece arazilerini değerlendirmek istedikleri görülür. Kâr eden kuruluşlar bile zarar ettirilerek devlet vergi kaybına uğratılır. Halka arz yoluyla küçük yatırımcılara satılan hisseler daha sonra borsa spekülasyonları ile küçük yatırımcıdan toplanır, küçük ortaklar adeta silkelenir. Kitlesel işten çıkartmalar başlar. Özelleştirme için yapılan harcamalar devasadır. Elde edilen gelirin önemli bölümünün özelleştirme harcamalarına ayrıldığı anlaşılır. Gübre dağıtım zinciri içerisinde yer alan, Zirai Donatım gibi işletmelerin ise binlerce deposu ve arazisi yok paralara satılır.”

Kaynakça:
. https://www.ciftcikulubu.net/gubre-fabrikalari-sadece-gubre-uretmiyordu/	
. https://www.kmo.org.tr/genel/bizden_detay.php?kod=6912&tipi=&sube=0
. https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126520&query_desc=an%3A501284%20and%20holdingbranch%3AMAIN%20and%20location%3AADP
. https://petrol-is.org.tr/haber/7-bin-isci-yikim-harekatina-karsi-ayakta-720
. Özelleştiremezsen batır!, 17 Mayıs 2002, https://www.evrensel.net/haber/130516/ozellestiremezsen-batir
. https://www.petrol-is.org.tr/haber/tugsasin-ozellestirilmesi-ucuz-ve-saglikli-tarim-urunlerinin-sonu-demektir-737
. https://www.tekgida.org.tr/turkiye-tariminda-ozellestirme-2-gubre-sut-yem-ve-sekerde-donen-oyunlar-33834/
. Başbakanllık DPT Müsteşarlığı, Kimyasal Gübre Sanayii Özel İhtisas Raporu, Şubat 1972 Ankara, s.19