Genç Türkiye Cumhuriyeti, Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı’nı uygulamak için 1934’te Sovyetler Birliği ile 1953 – İzmir’in makineli sanayi üretimine dayalı çok fonksiyonlu ilk fabrikasıydı. Kendi elektriğini üretiyordu.
Dönemin Sümerbank yönetimi 2. Dünya Savaşı sırasında Kayseri ve Nazilli’deki Sümerbank fabrikalarında çalışan işçiler askere alındığı için boş kalan makinaları değerlendirmek, üretimi İzmir’e kaydırmayı düşündüler. Ancak daha sonra bu fikirden vazgeçildi. İngilizlere 140 dokuma tezgahı sipariş edildi ve Halkapınar semtinde Meles Çayı’nın kenarına devasa bir fabrika inşa edildi. Resmi açılışı 1953’te yapıldı.
“Üretim ve üretime destek veren 27 adet, konaklama ve yaşam ünitelerine bağlı sekiz adet olmak üzere toplam 35 adet yapı bulunuyor. Yerleşke içerisindeki üretim yapıları, hazır giyim fabrikası, basma işletme binası ve iplik dokuma fabrikasından oluşuyor. Fabrika destek yapıları içinde 10 adet ambar binası, itfaiye, buhar bakım dairesi ve santrali, atölye binası, kömür deposu, trafo binası, arıtma tesisi ve su deposu yer alıyor. Konaklama yapıları 6 adet lojman binası ve erkek öğrenci yurdu, idari binalar, inşaat kısım şefliği ve Sümer Holding sosyal tesisleri, sosyal tesis binası, iki adet işçi yemekhanesi, mutfak ve kreşten oluşuyor. Açık rekreasyon alanları içinde sekiz adet süs havuzu ve çevresi, futbol sahası ve yazlık bahçe mevcut.”
1964 yılına gelindiğinde çırçır fabrikalarından gelen pamuğun son ürününe kadar tüm üretim işlemlerini gerçekleştirebilen entegre bir endüstri tesisi olarak İzmir Sümerbank Basma Sanayi İşletmesi ismini aldı.
Dokuma tezgahı sayısı 972’ye yükseldi. İşletmede olduğu yıllar boyunca tamı tamına 41 milyon metre kumaş dokudu. Adında basma vardı ama saten de üretti, döşemelik te, empirme de.
Sosyal fabrika
Her fabrika, çevresine uygarlık dağıtan, halkın sosyal, kültürel yaşantısına katkıda bulunan kurumlardı. Fabrikalarda işçi mahalleleri, modern evler, işçi pavyonları, çevreye de hitabeden kantin ve sinema salonları, revirler, bazılarında her türlü olanakları ile hastane, kreş, ilkokul, çırak okulu kurmuşlardır.
Halkapınar daha birçok işletmenin faaliyete geçmesi ile Sümerbank dokuma alanında ülkenin en büyük girişimi haline geldi, bir yandan bu fabrikalar kurulurken bir yandan satış işlerine el atıldı. 1934 yılında Sümerbank Yerli Mallar Pazarları Müdürlüğü’nü kurdu. Yedi mağaza açtı. Yerli mallar pazarı Sümerbank fabrikalarının tüm ürünlerini tek elden satışını amaçlıyordu. İstanbul’dan sonra Samsun, Mersin ve İzmir’de mağazalar açıldı.
İzmir Halkapınar Basma Fabrikası AKP tarafından kapatıldı, kapatılmadan önce içindeki tüm makinaların, desen katalogları, iplik örnekleri gibi tarihi önem taşıyan şeylerin güvenli bir yere nakledilmediği, tabiri caizse çalışanlara “Kapıyı çekip çıkın” dendiği anlaşılıyor.
2003 yılında eğitim hizmetlerinde kullanılmak üzere İzmir İl Özel İdaresi’ne devredildi. İzmir Büyükşehir Belediyesi dava açtı. Yıllarca boş kalan fabrikanın içine hırsızlar girdi, değerli makineler çalındı, hurdacılar demirleri söktü, su alan çatı yüzünden kumaş numuneleri büyük zarar gördü.
2006 yılında İZKA ve İzmir Ekonomi Üniversitesi, Tekstil Tasarım Bölümü devreye girerek terkedilen binadan 1956-2001 yılları arasında üretilmiş bazı Sümerbank desenlerini kurtarabildiler.
İçerisinde Doğal SİT sayılan ağaçların bulunduğu güzelim arazi çöplük, kaçak et kesim yeri oldu.
Ve bir gün talana dayanamadı, bina tamamen yıkıldı.
Basma nedir?
Desen bölümünde sanatçılar tarafından oluşturulan desenler, gravür bölümünde bakır levhâlâra aktarılıyor. Bakır levhâlâr üzerinde asit işlemi uygulanarak, çukurluklar meydana getiriliyor ve gravür hazırlanıyor. Baskı bölümünde boyaları üzerine alan desenli bakır levhâlâr, yerleştirildikleri silindir sayesinde sonsuz bir şekilde ve desen tekrarı yaparak silindirlerin arasından geçen kumaşın üzerine deseni aktarıyorlar. Böylece kumaş deseni haline getiriliyor. Basım işi yapıldığı için de bu kumaşa ‘basma’ deniyor.
Kaynakça:
. İzmir'de tarihi alan ortada kaldı, Turan Gültekin, 12 Ekim 2013, https://www.hurriyet.com.tr/gundem/izmirde-tarihi-alan-ortada-kaldi-24906774
. “İşte Hayatınız” – Sümerbank Desen Arşivi, 2017, https://www.5harfliler.com/kestirmeden-memleket-tarihi-sumerbank-desen-arsivi/
. Cumhuriyetin Sanayi Okulu Sümerbank, Nazmi Kal, https://haber.tobb.org.tr/ekonomikforum/2016/266/100_105.pdf
. https://www.visitizmir.org/tr/destinasyon/11981
. İzmir'in ve Cumhuriyet tarihinin simge fabrikası viraneye döndü, 19.03.2018, https://www.gercekizmir.com/haber/Izmir-in-ve-Cumhuriyet-tarihinin-simge-fabrikasi-viraneye-dondu/42242
. Yeni Asır, 30 Nisan 1935
İlk yorum yapan siz olun