1947 – Sümerbank Taşköprü Kendir Sanayii

Son güncelleme tarihi 23/09/2026

“Türkiye’de emsali yoktu. Ambarlar ürün almaz olmuştu. Günde 10 ton iplik çıkarırdık. Halı fabrikaları sırada beklerdi.”

Sümerbank Taşköprü Kendir Sanayii Müessesesi, 1947 yılında Kastamonu’nun Taşköprü ilçesinde faaliyete geçti. Kastamonu şehrinin ilk sanayi tesisidir, mimarı yabancıdır. Fabrikanın sermayesi iki milyon liraydı. Ayrıca bölge halkına da hizmet veren bir reviri vardı.

Kendir, bazı bölgelerde bilinen adıyla “çedene”, halat ve iplerin hammaddesidir. Tüm dünyada ve Anadolu’da binlerce yıldır yetiştirilir, denizcilik (halat, yelken, ip) dokuma (halı, perde, çuval, çanta, şapka), gıda ve sanayiide kullanılır. Arkeolojik kazılarda mezarların içinden binlerce yıl öncesinden kalma kendir kumaşından kıyafetler, sicim ve halatlar çıkar. Yurtiçi tüketimde kullanıldığı gibi, ihracatı da yapılan önemli bir bitkidir.

Taşköprü kendir fabrikası 9 Nisan 1947’de deneme işletmesine açıldı. Fabrika kendir lifini soyarak elyaf haline getiriyordu. Yıllık 4.000 ton çubuk kendiri işleme kapasitesine sahip olacak şekilde tasarlanmıştı. Tesis bünyesinde kenevirin lifini kabuğundan ayıran gelişmiş makineler ve lif yumuşatma amaçlı havuzlama teknolojisi mevcuttu. Teknik açıdan hiç sorun yoktu ama hammadde sıkıntısı çekiliyordu.

Çünkü Sümerbank’ın sözleşmeli kendir tarımı yapma izni yoktu. II.Dünya Savaşı’ndan yeni çıkılmış, tüm Avrupa’nın aldığı Marshall yardımlarını almış; ABD tavsiyelerine uyar haldeydik. ABD kendir ve afyon dikimini yasaklamış, sadece kendi sanayi devlerinin satışlarını arttırmaya yönelik bir politika dayatıyordu. O yıllarda pamuğa, petrol ve plastiğe alternatif kendirin teşvik edilmesi imkânsızdı. Peki ne yapılacaktı, üretici kendi haline bırakılıp pazara rastgele çıkan kendir satın alınacaktı.

Teşvik etmeme politikası gereği Sümerbank kendirde düşük taban fiyatı açıklıyordu. Ki bu fiyat, piyasada serbest tüccarın ve yerel urgancı esnafının köylüye nakit olarak sunduğu fiyatın hep altındaydı. Ön ödeme zaten yapılmazdı. Yerel çiftçi, kendiri Sümerbank’a satmaktansa daha yüksek fiyat veren tüccara satmayı tercih etti. Taşköprü kendir fabrikasına yeterli hammadde gelmiyordu. 1946-1949 yılları arasında yıllık ancak 1.600 ile 2.200 ton arasında kendir satın alınıp işlenebildi. Fabrika tam kapasiteye ulaşamadığı için sürekli zarar açıkladı. 1952 yılında kendir sicim ve kanaviçe kumaşı üretecek makineler getirildi. İlerleyen yıllarda Bangladeş ve Hindistan gibi ülkelerden jüt elyafı ithal edilerek işleme kapasitesi tamamlandı.

Yeni makinelerle üretilen temel malzemeler şunlardı:
Kanaviçe (Çuval Bezi): En yoğun üretilen malzemeydi.
Kendir ve Jüt İpliği: Sicim yapımında ve dokumada kullanılmak üzere
Sicim ve Urgan: Paketleme ve bağlama işleri için sağlam ipler
Halı Tabanı İpi: Halıcılık sektöründe kullanılan dayanıklı alt taban iplikleri

Ürettiği ambalaj ve dokuma malzemelerini doğrudan diğer devlet kurumlarının hammadde ve paketleme ihtiyaçlarını karşılamak üzere satıyordu. En büyük alıcıları:

Türkiye Şeker Fabrikaları: Fabrikada üretilen kanaviçe ve dokumaların %90’ı şeker çuvalı yapılmak üzere Şeker Fabrikaları‘na satılıyordu.
TEKEL: Tütün yapraklarının ve tütün balyalarının ambalajlanmasında kullanılan dayanıklı kanaviçeler ile paketleme sicimleri
Makina ve Kimya Enstitüsü (MKEK): Savunma sanayisi ve askeri sevkiyatlardaki ambalajlama için
Sümer halı: Türkiye’de kendir ipliğiyle halı üreten diğer Sümerbank fabrikalarına (Diyarbakır, Isparta ve Hereke) halı ipi tedarik ediyordu.

Politika bir kez daha çirkin yüzünü gösterecekti. Amerikan baskısı, 1974 Kıbrıs Harekatı, ambargo ve darbeyle zirvesine ulaşmış, kendir ufak hesap kalmıştı.

Fabrika daha serbest çalışmaya başladı. 1985 yılında 426 kişi istihdam ediyordu. Taşköprü’de yaklaşık 100 adet kendir dokuma tezgahı ve 18 adet jüt ipliği makinesi vardı. Sanayi tarihçisi Rıdvan Şükür’ün bilgilerine göre iplik ünitesi 952 iğ ile yıllık 1.782 ton iplik üretim kapasitesine sahipti. Dokuma ünitesi ise iki tezgâh ile yılda 93.000 metre dokuma üretebiliyordu. Fabrika yılda 683 ton kendir lifi işliyordu.

Eski Sümerbank çalışanı Osman İnce‘nin sözleri de bir zamanlar buradaki üretim kapasitesinin büyüklüğünü gözler önüne seriyor: “Türkiye’de emsali yoktu. Ambarlar keneviri almaz olmuştu. Günde 10 ton iplik çıkarırdık. Halı fabrikaları sırada beklerdi.”

1990’lardan itibaren gidişat tersine döndü. Devir değişmişti. Önce ultra liberal, ardından yeni mutaassıp yönetim sınırsızca para yiyordu ve IMF, verdiği borcun karşılığında tavsiyelerine uyulmasını şart koşmuştu. Öyle kendine yetmek filan kabul edilemezdi.

Taşköprü Kendir Sanayii, 17 Kasım 1995’te TEKEL’e devredildi, “TEKEL Jüt İpliği Fabrikası” adını aldı. 2004’te TEKEL’in içki bölümü satıldı. Taşköprü jüt ipliği fabrikası bu kez sonsuza kadar kapatıldı.

Birkaç satır önceye dönelim, ne demişti eski çalışan: “Günde 10 ton iplik çıkarırdık. Halı fabrikaları sırada beklerdi.” Kendir bu kadar talep gören bir hammadde; halen 21 ilde yasal ekimi yapılıyor. Türkiye’de sayısız büyük jüt / kendir ipi üreticisi bulunuyor. Yani fabrikayı kapatmaya gerek yoktu, zarar ettirmemenin yolu mutlaka bulunurdu.

Sümerbank kendir, sonra Tekel jüt fabrikasının arazisi 187 dönümdü. 2007 yılında fabrikanın yaklaşık yüzde 30’una karşılık gelen 65 dönümlük bölümü Taşköprü Belediyesi’ne hibe edildi. 2008’de fabrikanın 31 dönümlük alanı Meslek Yüksekokulu yapılması amacıyla Kastamonu Üniversitesi’ne tahsis edildi. Fabrika lojmanları ve müstakil çifte evleri günümüzde üniversitenin kız öğrenci yurdu olarak kullanılıyor.

2009 yılının Nisan ayında tüm malzeme, varlık ve demirbaşlar ihaleyle satıldı.

2019’da fabrikaya ait bazı binalar Kültür Varlıklarını Koruma Kurulu tarafından tescillenerek koruma altına alındı.

Taşköprü çiftçisi sarımsak ekmeye başladı.

Kaynakça:
. Kendirin sanayiye dönüştüğü yer: Taşköprü Kendir Fabrikası, 13.07.2026, https://www.taskoprupostasi.com/kendirin-sanayiye-donustugu-yer-taskopru-kendir-fabrikasi
. Atatürk'ün İsim Babası Olduğu Sümerbank: Taşköprü'deki Unutulmaz Macera, 22.12.2023, Hamza Sefa Yılmaz, https://www.taskoprupostasi.com/ataturkun-isim-babasi-oldugu-sumerbank-taskoprudeki-unutulmaz-macera
. Kastamonu’nun sanayi gücüydü: Taşköprü Kendir Fabrikası…, 09.07.2026, Abdulillah Altun, https://www.aciksoz.com.tr/haber/28301407/kastamonunun-sanayi-gucuydu-taskopru-kendir-fabrikasi
. https://www.turktarim.gov.tr/Haber/1035/endustriyel-kenevir-uretimi-gelecekte-daha-cok-one-cikacak
. https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/CS__/t18/c043/b071/cs__180430710808.pdf
. https://www.instagram.com/atlasdergisi/
. https://kulturenvanteri.com/yer/sumerbank-kendir-fabrikasi-atolye-ve-dokumhane-binasi/
. commons.wikimedia.org
. pixelio.de