1945 – Kars Süt Fabrikası açıldı.

Son güncelleme tarihi 22/06/2025

Cumhuriyet döneminde aile işletmeleri yetersiz kalınca makineleşmiş süt tesislerine ihtiyaç duyuldu. Atatürk Orman Çiftliği bünyesinde 1927 yılında bir pastörize süt fabrikası faaliyete geçti. İşletme, süt endüstrisinin ülke genelinde yayılması ve gelişimi adına örnek bir işleve sahip oldu. Nitekim, ülkenin farklı yerlerinde yeni fabrikalar açıldı. Bunlar arasında 1930’lu yıllarda kurulan ve dönemi itibariyle Türkiye’de süt endüstrisinin ilk büyük işletmeleri özelliğini taşıyan Kars ve Bursa Süt Tozu Fabrikaları da yer almaktaydı.

1933’te Âlimzade Halim Bey adlı girişimci bir süttozu fabrikası açmış ama fabrika 1938’de teknik olanaksızlıklar nedeniyle kapatılmış.

II. Dünya Savaşı sırasında ekonomik sıkıntılarla geçen buhranlı dönemin ardından 28 Mayıs 1945’te Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu, Kars Süt Fabrikası’nı açıyor. Yalnız bu açılan fabrika yeni binası mıdır, yoksa 1938’de kapatılan fabrika mıdır, onu bulamadım. Neyse sonuçta Kars’ta bir süt fabrikası 1945-1985 arasında faaliyette, onu biliyoruz.

Türkiye’deki ilk özelleştirme uygulamasında Kars Süt Mamulleri Müessesesi’nin işletme hakkı, 14.8.1985 tarih ve 85/21 sayılı kararla devrediliyor. Peysan-Taciroğlu’na devredilmiş olması lazım, çünkü firmanın web sitesinde öyle yazıyor. Site ve video linki aşağıda.

Devamı için Bianet aynen şöyle yazmış:
“Yapılan anlaşmaya göre işletmeyi devralan şirket, 1986’dan itibaren ilk üç yıl için sırasıyla 20 milyon, 40 milyon ve 100 milyon lira ödeyecek, takip eden 6 yılda ise ödemeler her yıl toptan eşya fiyat endeksinin yüzde 75’i oranında artırılacaktı. Ancak şirket ilk iki yılın ardından ödemelerini yapmadığı gibi tesisi kapattı ve makineleri sökerek başka bir yere taşıdı.
Kamu Ortaklığı Yüksek Kurulu durumu ancak 7 yıl sonra fark edip 1.4.1992 tarih ve 92/9 sayılı kararla Kars Süt Mamulleri tesislerini geri aldı. Atıl durumdaki trilyonluk tesis, Türkiye Süt Endüstrisi Kurumu’na devredildi. Onlarca işçi işten çıkarılırken, bölge hayvancılığı darbe aldı. Özelleştirme hiçbir işe yaramadığı gibi makineleri çalınan tesis trilyonluk zararıyla bir başka kamu kuruluşunun üzerine yıkılmış oldu. Ama tesisin kapanmasının ardından Kars’ta özel sektöre ait 3 adet süt ve süt ürünleri tesisi kuruldu. Bunlar kimlerdi dersiniz? “

1986 ortalama kurdan sözkonusu ödemeler 30 bin, 59 bin, 147 bin USD eder. Koca fabrika ve yeni makinelerden bahsediyoruz.

Kaynakça:
. Türkiye’de Cumhuriyet dönemiyle birlikte süt endüstrisinin kuruluşu ve gelişimi üzerine bir inceleme (1923-1963), Mehmed Gökhan Polatoğlu, Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, Sayı: 20 – Ocak 2021
. Türkiye’de Süt Endüstrisinin Kuruluşu: Bursa Süt Tozu ve Buz Fabrikası Kolektif Şirketi Örneği, Ayşegül İnginar Kemaloğlu, https://ttk.gov.tr/wp-content/uploads/2024/06/Turkiyede-Sut-Endustrisinin-Kurulusu-Bursa-Sut-Tozu-ve-Buz-Fabrikasi-Kolektif-Sirketi-Ornegi.pdf
. https://www.instagram.com/karsgezisi/
. https://bianet.org/haber/turkiye-zararina-satiliyor-19233
. https://peysanexport.com/tr/timeline/kars-sut-fabrikasi-isletimi/
. https://peysanexport.com/tr/our-story/
. Buyrun bu da videosu: https://youtu.be/CUq6vpxH8GU?si=LxhfRh7OgEO5cp3X