II.Dünya Savaşı öncesinde Genelkurmay Başkanlığı’nın da isteğiyle kurulmuştur. İstanbul Teknik II.Dünya Savaşı öncesinde Genelkurmay Başkanlığı’nın da isteğiyle kurulmuştur. İstanbul Teknik Üniversitesi uçak mühendisliğinden mezun olan genç mühendisler ile Yeşilköy ve Kayseri makinist mekteplerinde yetişen makinistler gerekli tecrübeleri edinmişler, artık kendi özkaynaklarıyla uçak yapabilir duruma gelmişlerdi.
Ankara Akköprü’de bulunan uçak montaj atölyesi geliştirilerek 14 dönüm alana yayılan bir fabrikaya dönüşmüştür.
Etimesgut Uçak Fabrikası’nda Türkler’in yanında başta müdür Jerzy Wedrychowski olmak üzere 35 kadar Polonyalı mühendis ve teknisyen görev alır. Atatürk Orman Çiftliği arazisinde 60.000 m2’lik bir alanda yayılır. Makineler İngiltere, Amerika ve İsviçre’den temin edilir. Bir süre yabancı lisanslı uçak motoru imalatı ve onarımı yapan fabrika kapasitesinin çok altında çalıştırılmış, pek çok yan üretimde (musluk, piston, kuyu tulumbası vb.) bulunmuştur. Etimesgut uçak fabrikası girişiminin önemli özelliklerinden bir tanesi, yurtdışından patentli uçakların üretim ve revizyonunun yanında tamamı yerli tasarım uçaklar geliştirmek üzere bir etüt bürosunu içeriyor olmasıdır.
7 Haziran 1942’de, Etimesgut Uçak Fabrikası’nda yapılan ilk Miles Magister uçağı devlet yetkililerinin katıldığı bir törenle havalandı. Magister uçaklarının yanı sıra, THK-1, THK-3, THK-4, THK-7, THK-9, THK-13 planörleri ile THK-2, THK-5 ve THK-10 tiplerinde eğitim, sağlık ve nakliye uçakları üretilmiştir. Fabrikada çalışan personel sayısı; 129 teknik personel, 143’ü memur ve 606’sı işçi olmak üzere 878 kişiye ulaşmıştır.
1946’larda THK Etimesgut uçak fabrikasının en önemli projelerden biri olarak imal edilen, madeni gövdeli eğitim uçağı THK-15 “UĞUR” adı ile Türk Hava Kuvvetlerinde yıllarca kullanılmıştır. Fabrika MKEK’ye devredildikten sonra MKEK-4 kodu ile üretilmiştir. Oldukça iyi bir eğitim uçağıdır.
1947 yılında THK Gazi Uçak Motor Fabrikası faaliyete geçmiş, 1950’de ise Ankara Rüzgâr Tüneli (ART) tamamlanmıştır. Fakat 1950 yılında THK fabrikaların kapatılması ile Rüzgâr Tüneli uzun yıllar işlevsiz kalmıştır.
Etimesgut Uçak Fabrikası’nda 1952 yılına kadar 16 tip uçak tasarımı gerçekleştirmiş, bunlardan 12’si sonuçlandırılmış ve 126 adet Türk tasarımı uçak üretilmiştir. Bu projeler arasında deneysel delta kanat planör gibi öncü teknolojilere sahip olan THK 13, Paris’te havacılık fuarında sergilenmiş ve ilgi görmüş, ambulans/turizm uçağı olarak tasarlanmış olan THK 5/5A Danimarka’ya ihraç edilmiştir.
Fakat THK fabrikaları kurulurken Milli Savunma Bakanlığı ve Genelkurmay Başkanlığı ile doğrudan bir işbirliği yapılmamıştır, oysa burada üretilen mamullerin ilk alıcıları bu kurumlardır. II.Dünya Savaşı’nın da etkisiyle sivil sektörden sipariş hiç gelmemiş ve Türk Hava Kurumu’nun kadrosu gittikçe daralan iş hacmine göre küçülmüştür. Türkiye’de bir çok kurum, o dönemde dışarıdan uçak almaktadır. İstenilseydi Etimesgut Uçak Fabrikası dünya çapında büyük bir kuruluş haline getirilebilirdi.
Menderes tarafından NATO kriterlerine uymuyor gerekçesiyle kapatıldı, traktör fabrikasına dönüştürüldü. Eskişehir tank fabrikası ve Kırıkkale silah fabrikası Menderes döneminde NATO standartlarına uymadıkları gerekçisiyle kapatıldılar.
“Projelerin durdurulması ve fabrikaların kapatılmasında Amerikan Marshall Planı’nın da etkisi çok büyüktür. Marshall Planı, 1948-1952 yılları arasında Amerika Birleşik Devletleri (ABD)’nin 16 Avrupa ülkesine yaptığı yardımları içermektedir. Özellikle ülkemizdeki teknolojik atılımlara ve gelişmelere çok büyük zararı olmuştur. Madem Amerika bize bedava veriyor biz neden yapalım, ülkemiz zaten fakir, harcayacak paramız yok gibi argümanlarla da destek bulmuştur.
O yıllarda Türkiye hakkında Amerikan hükümeti danışmanı olan, petrol yöneticisi olarak çalışan Amerikalı Max Weston Thornburg meşhur bir rapor hazırlamıştır. Bu rapor çok büyük tartışmalara yol açmıştır. Thornburg raporunda, Türkiye Marshall Yardımından yararlanacaksa kalkınmasında Amerikan görüşleri kabul etmesi ve Amerika’nın çizeceği ekonomi politikasını izlemesi gerektiğini açıkça ifade etmiştir. Raporda ayrıca, “Türkiye, basit tarım araçları imali ile yetinmeli, bunların bile bir kısmı montajdan öteye gitmemelidir.” denilmektedir. Bu ifadeler Amerika’nın Türkiye’yi nasıl görmek istediğini çok açık ve net olarak ortaya koymaktadır.
Ne hazindir ki, 1949 yılında dönemin Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Zeki Doğan’ın şu sözleri çok manidardır. “Amerikan yardımından bedava uçak almak dururken uçak fabrikanıza sipariş verirsem yarın bu millet beni asar.” Sonuç olarak Türkiye savaş yıllarının o zor şartlarında uçak sanayii gibi büyük bir altyapı gerektiren konuda ciddi adımlar atmasını bilmiş, bu kapsamda THK Etimesgut Uçak Fabrikası’nı kurmuştur. Fakat diğer önemli fabrikalar gibi bu fabrika da akamete uğramıştır (sonuçsuz kalmıştır).” (5)
Kaynakça:
. https://www.thk.org.tr/turk_tayyare_cemiyeti
. Türk Hava Kurumu’nun Kurduğu Hava Harp Sanayii Fabrikaları, Osman Yalçın, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Temmuz 2013, Cilt XXIX - Sayı 86, https://atamdergi.gov.tr/tam-metin/68/tur
. THK Etimesgut Uçak Fabrikası 1939-1950, İsmail Yavuz, https://www.mmo.org.tr/sites/default/files/784b70742141814_ek.pdf
. https://www.savunmasanayiidergilik.com/tr/HaberDergilik/THK-Etimesgut-Ucak-Fabrikasi-nin-ilk-ucagi-78-yil-once-bugun-havalandi
. (5) THK Etimesgut Uçak Fabrikası nasıl kapatıldı? Fahrettin Öztürk, 20-02-2024, https://www.haber.aero/yazarlar/fahrettin-ozturk/thk-etimesgut-ucak-fabrikasi-nasil-kapatildi-bilmekte-fayda-var/
. Kendimizi Tanımak, 09.01.2011, https://www.servetbasol.com/Articles/Ucuyorum/APH-0902.htm
. THK Etimesgut Uçak Fabrikası nasıl kapatıldı?, Prof.Dr.Fahrettin Öztürk, 20-02-2024, https://haber.aero/yazarlar/fahrettin-ozturk/thk-etimesgut-ucak-fabrikasi-nasil-kapatildi-bilmekte-fayda-var/
İlk yorum yapan siz olun