1928 – Anadolu Demiryolları devletleştirildi

Son güncelleme tarihi 29/05/2025

İstanbul’dan Bağdat’a bir demiryolu hattı inşa etme süreci, 1888 yılında Württembergische Vereinsbank yöneticisi Alfred von Kaulla ile Deutsche Bank Genel Müdürü Georg von Siemens’in bir sendika kurması ve Osmanlı yetkililerinden Haydarpaşa – İzmit demiryolunu Ankara’ya kadar uzatmak için imtiyaz almasıyla başladı. Böylece Anadolu Demiryolu Şirketi (Chemins de Fer Ottomans d’Anatolie) ortaya çıktı .
Osmanlı devleti ile Anadolu Demiryolu şirketi arasında Bağdat demiryolu yapım ve işletme nihai imtiyaz sözleşmesi imzalandı. Süresi 99 yıldı. Güzergah ; Konya – Karaman – Ereğli – Adana – Hamidiye – Kilis- Tel Habeş – Nusaybin – Musul – Tekrik – Samarra – Bağdat – Kerbela – Necef üzerinden Basra. Toplam uzunluğu 2467 km idi ve çok sayıda yan hat döşenecekti. Ayrıca şirkete Bağdat , Basra ve İskenderun körfezlerinde liman inşa etme , Sirkeci – Haydarpaşa arasında gemi işletme hakkı tanındı. Bu hat I. Dünya Savaşı sebebiyle Bağdat’a kadar ulaşamayıp yarım kaldı.

Cumhuriyet’in demiryolu millîleştirmelerinin ilki, Anadolu-Bağdat demiryolu ile başlamıştır. Millî Mücadele’de bir kısmı TBMM Hükûmeti tarafından millîleştirilen Anadolu-Bağdat hattının hisselerinin bir kısmının İngiliz sermayedarlara geçtiğinin Ankara’da duyulmuş olması, hattın satın alınmasını gündeme getirmiştir. Millî Mücadele sonrasının genel havası içinde böyle bir hattın İngiliz sermayesi eline geçmesi olasılığı Meclis’te kızgınlık yaratmıştır. Anadolu’daki demiryolu sisteminin belkemiğini teşkil eden bu hattın, İngilizler ile Musul meselesinin henüz çözülmediği bir dönemde, İngiliz sermayesinin denetimine bırakılamayacağı görüşünden hareket edilerek hattın mutlaka satın alınması gerektiği belirtilmiştir. Şirketin ardından Haydarpaşa-Eskişehir-Konya ve Yenice-Mersin demiryolları da satın alınarak millileştirilmiştir.

1928-1948 arasında yapılan millileştirmeler ve anlaşmalarla devralmalar sonucunda ülkede imtiyazlı hiçbir demiryolu şirketi kalmamıştır. Üstelik imtiyazlı yabancı şirketlerin ellerindeki demiryolu hatlarına doğrudan el koyulmamış, pazarlık yoluyla ve zamana yayılmış ödeme koşullarıyla bu demiryolu hatlarını satın alınmıştır. Pazarlık müzakereleri, çoğu zaman tartışmalı geçmiş ve birkaç yıla sarkanı da olmuştur. İlk ödemeler 1929 yılında başlamış ve 1950 yılına kadar sürmüştür. Millileştirilen toplam demiryolu hattı uzunluğu ise 3840 kilometre kadardır.

Demiryolları neden yabancılardan satın alınmak zorundaydı?
Özetle, demiryolunu inşa eden şirketlere geçiş garantisi veriliyor, garanti farkı ödemek için yeniden borç alınıyor, ayrıca hattın geçeceği devlet arazisi şirkete bedelsiz devrediliyordu. Şirket hat boyundaki devlet ormanlarını ve taş ocaklarını hiçbir bedel ödemeden kullanabiliyordu.
Demiryolu yapımı, bakımı ve işletilmesi için gereken malzeme gümrüksüz olarak ithal ediliyordu. Demiryolunun kenarlarında bazen 40, bazen 45 km’lik şeritler içindeki petrol de dahil bütün madenleri işletme hakkına sahip oluyordu.

Kaynakça:
. https://en-m-wikipedia-org.translate.goog/wiki/Berlin%E2%80%93Baghdad_railway?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=tr&_x_tr_hl=tr&_x_tr_pto=tc
. McMurray, Jonathan S. (2001). Uzak Bağlar: Almanya, Osmanlı İmparatorluğu ve Bağdat Demiryolunun İnşası . Westport, Connecticut. ISBN 0-275-97063-9.	
. Cumhuriyet Demiryoluyla Kanatlandı, T.Arslan Bartu, 11 Mart 2011, https://kentvedemiryolu.com/cumhuriyet-demiryoluyla-kanatlandi/
. https://rayhaberleri.wordpress.com/2012/01/21/tarihte-bugun-21-ocak-1902-osmanli-devleti-ile-anadolu-demiryolu-sirketi-arasinda-bagdat-demiryolu-yapim-ve-isletme-nihai-imtiyaz-sozlesmesi-imzalandi/
. Berlin-Bağdat demiryolu, https://en-m-wikipedia-org.translate.goog/wiki/Berlin%E2%80%93Baghdad_railway?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=tr&_x_tr_hl=tr&_x_tr_pto=tc
. Cumhuriyet'in Sloganı: Bir Karış Fazla Demiryolu, Nazmi Kal, https://haber.tobb.org.tr/ekonomikforum/2016/268/108_114.pdf