Son güncelleme tarihi 09/08/2026
Osmanlı Devleti, imzaladığı Mondros Ateşkes Antlaşması gereği askerî fabrikaları kapatmak zorunda kalmıştır. 19 Mayıs 1919’da Mustafa Kemal Paşa’nın Anadolu’ya geçmesiyle Milli Mücadele başlamış, Kuvayı Milliye ordusunun silahlandırılması gerekmiştir.
Osmanlı Devleti’nde elbette birtakım küçük silah fabrikaları vardı ama bunlar hem kapatılmak zorundaydı hem de Milli Mücadele için yetersizdi. İşgal altındaki İstanbul’dan başta Ankara olmak üzere Anadolu’nun çeşitli kentlerine kaçırılan tezgâhlar ve teçhizat, ihtiyaca göre gerekli yerlere naklediliyor, eksik parçalar atölyelerde üretilmeye çalışılıyordu. Fakat sağdan soldan toplanan silahlar ve cephane birbirine uymuyor, yedek parça bulunamıyor, mevcut cephane bile işlenerek farklı kalibre silahlarda kullanılmaya çalışıyordu.
Bu dönemde İmalât-ı Harbiye Dairesi’ne (Askeri İmalat) bağlı olarak çalışan fabrikalar Ankara Silah Tamirhanesi, Ankara Top Mühimmathanesi, marangozhane, Eskişehir Silah Tamirhanesi, Keskin Fişek İmalathanesi, Kayseri ve Konya Tamirhanesi, Erzurum İş Ocağı’dır.
“Cumhuriyetin ilk yıllarında savunma sanayiine ilişkin ciddi bir altyapı bulunmamaktadır. Bu alandaki tesisler, Kurtuluş Savaşı sırasında Ankara çevresinde, işgal altında bulunan İstanbul’dan imalathane ve tezgahların Anadolu’ya nakledilmesi ile oluşan küçük imalathanelerden ibarettir. 1921-1924’de Ankara’da Hafif Silah ve Top Tamir Atölyeleri, fişek ve marangoz fabrikaları, 1928’de Kırıkkale’de Pirinç Fabrikası ile Elektrik Makinaları Fabrikası, 1929’da Kırıkkale’de Mühimmat Fabrikası, 1931’de Ankara’da Kayaş Kapsül Fabrikası, 1935’te Ankara’da Mamak Gaz Maske Fabrikası, 1936’da Kırıkkale’de Çelik Fabrikası ile Tüfek ve Top Fabrikaları kurulmuştur.”
İstanbul’daki Av ve Revolver Fişekleri Fabrikası 1929’te, Elmadağ’daki barut fabrikası 1934’te, 1934’te Kızılay tarafından yaptırılan gaz maskesi fabrikası 1944’te Askerî Fabrikalar’a devredilmiştir.
Bu fabrikalardan başka Anadolu’nun çeşitli yerlerinde de askerî fabrika ve tesisler kurulmuş olup en önemlileri: Çorlu ve Çanakkale’de Silah Tamirhanesi, İzmir Halkapınar Silah Fabrikası, Akyazı Kereste Fabrikası, Kırıkkale Nal Fabrikası, Konya ve Kayseri Güherçile Kalhaneleri’dir.
II.Dünya Savaşı sonrasında kurumun ve fabrikaların devrin şartlarına göre yenilenmesi gerekti. 1950 Mart yında Makine Kimya Endüstrisi Kurumu kurularak mevcut askeri fabrikalar buraya bağlandı.
Kaynakça:
. Atatürk Döneminde Türk Savunma Sanayii, Hüsnü Özlü, 21.05.2024, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/923/Atat%C3%BCrk_D%C3%B6neminde_T%C3%BCrk_Savunma_Sanayii
. https://tr.wikipedia.org/wiki/Askeri_Fabrikalar_Umum_M%C3%BCd%C3%BCrl%C3%BC%C4%9F%C3%BC
. Cumhuriyetin İlk Yıllarında Sanayi Politikaları ve Sümerbank, Mahmut Kiper, TMMOB Metalurji Mühendisleri Odası, https://www.metalurji.org.tr/dergi/dergi164/d164_3850.pdf
. Milli Mücadele Albümü, Yönetim Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Arşiv ve Askerî Tarih Daire Başkanlığı Yayınları, ANKARA - 2020
İlk yorum yapan siz olun