1919 – Mustafa Kemal’in Samsun’a çıkışı (19 Mayıs)

Son güncelleme tarihi 29/05/2025

İstanbul’da işgale karşı Fatih ve Sultanahmet’te kalabalık mitingler düzenlenir.
General Mustafa Kemal bir bahaneyle Anadolu’ya geçmek ister, bu isteğini arkadaşı General Kazım İnanç’a iletir, “Anadolu’ya gitmem için bir yol bul” der. Kazım İnanç, Osmanlı Harbiye Nazırı’na ulaşabilmektedir, süregelen isyanların bastırılması için doğu bölgelerinde bir müfettişlik kurulmasını önerir, Nazır teklifi kabul eder.
Kemal Paşa’nın görevi, halkın elindeki silahları toplamak ve “Kuvayi Milliye’yi bertaraf etmektir.” (başlatmak değil).
Mustafa Kemal aksi yöndeki niyetini, en üst düzeyde devlet yetkilileriyle görüşmelerinde ustaca gizlemeyi başarmıştır. Nihayetinde 9. Ordu Müfettişi olarak atanır, fakat yetkilerinin genişliği İngiliz irtibat subayının dikkatinden kaçmaz. İngiliz Başkumandanlığı durumu protesto eden ve mütareke hükümlerine karşı çıkıldığını belirten bir mektup yazar. Kazım İnanç, İngilizler’e sözkonusu müfettişlikte sadece 20 subay bulunacağını söyleyerek protestoyu dindirir.
26 Mayıs’ta Vahdettin İngiliz mandasını resmen kabul eder.
Askeri ve sivil yetkilerle donanmış Mustafa Kemal, bineceği vapurun batırılacağına dair ihbarlara rağmen yola çıkar, 19 Mayıs’ta Sinop üzerinden Samsun’a ulaşır. Fakat İngilizler’in baskısı artar, Karadeniz Ordusu Kumandanı General Milne, Osmanlı Harbiye Nezareti’ne gönderdiği telgrafta Mustafa Kemal’in geri çağırılmasını ister. Doğu Orduları Müfettişi Mustafa Kemal, sadece üç hafta sonra 8 Temmuz’da görevinden azledilir ve İstanbul’a geri dönmesi emredilir. Bunun üzerine İstanbul’a çektiği telgrafta, askerlikten tamamen istifa ettiğini, Milli Mücadele’ye sivil ve bizzat devam edeceğini ilan eder.
Bu açıkça isyandır.

Muhittin Birgen’in anılarına göre, arkadaşı Mazhar Bey, kendisine şöyle haber vermiş: “-Sana mühim havadisler getirdim, dedi. Dediğin oldu! Babıâli içinde büyük bir telaş var; ıslahat için Anadolu’ya gönderilmiş olan Mustafa Kemal Paşa isyan etmiş. Babıâli’de kıyamet kopuyormuş. Gönderdiklerine de göndereceklerine de pişman oluyorlarmış! ” (Son Posta, 5 Mayıs 1937)

Kaynakça: 
Gotthard Jaschke, Mustafa Kemal'in Anadolu'ya gönderilmesi, Aus der Geschichte des İslamischen Orients, 1949, Çeviren: Hamiyet Sezer, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/20765
Muhittin Birgen, Mustafa Kemal Paşa ve Milli Mücadele, Zeki Arıkan, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/20682 
Padişah Vahdettin'in Atatürk İçin İdam Fermanı, Ümit MİNEL, 29/05/2012, https://www.politikadergisi.com/makale/x-padisah-vahdettinin-ataturk-icin-idam-fermani
Milli Mücadele Albümü, Yönetim Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Arşiv ve Askerî Tarih Daire Başkanlığı Yayınları, ANKARA - 2020