1918 – Mondros Ateşkes Anlaşması

Son güncelleme tarihi 19/07/2026

I. Dünya savaşında Osmanlı devletine karşı isyan eden Araplar, İngilizler ve müttefiklerle işbirliği yaparak Osmanlı devleti aleyhine çalıştılar. İttifak devletleri daha 1916 yılında Sykes-Picot ve Sazanof arasında yapılan görüşmelerde Osmanlı devleti topraklarını nasıl paylaşacaklarını kararlaştırdılar.

Dünya Savaşı sonuna doğru Çanakkale dışındaki tüm cephelerde yenilen Almanya, kendisine karşı güçlü bir rakip istemediğinden Rusya’yı devre dışı bırakmayı düşünür, Rusya’daki 1917 Ekim Devrimi’ni tetikler. Devrim karmaşası içindeki Rusya, Doğu sınırları konusunda Osmanlı’yla 3 Mart 1918’de Brest-Litovsk Anlaşması’nı imzalar. Savaşın tek olumlu sonucu, 1877-78’de Rusya işgaline uğrayan Kars, Ardahan ve Batum’un yeniden Osmanlı devletine bırakılmasıydı. Sevinç uzun sürmeyecekti.

Osmanlı Devleti I.Dünya Savaşı’nda beş esas olmak üzere 13 cephede savaştı. Sadece Çanakkale cephesinde 150-200 bin şehit verildiği tahmin edilmektedir. Türk ordusu, 1915’te Çanakkale Boğazı’nı korumayı başardığı halde, I.Dünya Savaşı’nı anlaşma masasında kaybetmiştir.

30 Ekim 1918’de imzalanan anlaşma, İngiltere, Fransa ve İtalya’dan oluşan İttifak Güçleri’ne karşı Osmanlı’yı silahsız bırakır. Osmanlı yüklü bir savaş tazminatı ödemek zorunda kalır, orduları terhis edilmiş ve silahlarına el konmuştur. Bir zamanlar 2.850.000 kişilik ordunun mevcudiyeti, yaklaşık 30-35 bine düşmüş, savaş gemileri kıyalara bağlanmış, uçaklar hangarlarda kalmıştır. Çanakkale Savaşları sırasında İngiltere’nin yere göğe sığdıramadığı HMS Goliath’ı batırarak tüm dünyayı şaşkına çeviren Muavenet-i Milliye gemisi gibi, savaşı başlatan Goeben gemisi de Haliç’e çekilir. Mustafa Kemal Paşa, Liman von Sanders’in yerine Yıldırım Orduları kumandanlığına atanır.

I.Dünya Savaşı sırasında özel sektörden alınarak orduya tahsis edilen tren hatları, yeniden yabancıların eline geçer. Brest-Litovsk anlaşması geçersiz sayılır. Karmaşayı fırsat bilen Ermeniler ayaklanıp Ermenistan Cumhuriyeti’ni kurar, Kars, Ardahan ve Gümrü’yü işgal ederler. İngilizler sözkonusu şehirlerin Osmanlı askerinden arındırılmasını, bölgenin tamamen Ermeniler’e teslimini talep eder.

1850’lerden beri savaşların giderlerini karşılamak için dış borç alınmış, borçlar arttıkça artmıştır. Dış borçları ödeyemeyen Osmanlı’da bütçe gelirlerinin idaresi yabancıların kurduğu Düyun-u Umumiye’ye bırakılır. Bu idare, Osmanlı devleti adına vergileri bizzat tahsil eder, önce dış borçlar ödenir, sonra para kalırsa devlet kasasına girer. Tütün Rejisi, istediği vergiyi vermeyen Türk çiftçileri öldürecek kadar ileri gider.

Kapitülasyonlar nedeniyle ticaretten gelir elde edilememekte, ülkedeki değerli hammadde yabancı ülkelere aktarılmaktadır. Yabancılara iltimas geçilmesi, Türk tüccar ve imalatçıların rekabet imkanını yok etmiştir. Ülkede Türkler hiçbir üretim yapamamaktadır. Hammadde ihracının 10-15 katına iplik ithal ediliyordu. Ağır sanayi ve makine neredeyse yoktu, mevcutlar düşman eline geçmişti.

“1915 sanayi sayımına göre, bugünkü Türkiye’de 50 veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinin sayısı 284’tür. Bu 284 işyerinden 148’i İstanbul’da, 62’si İzmir’de olup, geriye kalan 74 tanesi ise daha çok Batı Anadolu’ya dağılmış vaziyettedir. Toplam olarak 14.179 işçinin çalıştığı by 284 işyeri sermaye bakımından ise %85 gayrımüslimlerin ve özellikle yabancıların kontrolü altındadır.“ [1]

Son sekiz yıldır aralıksız savaşan halk yorgundur. Çalışabilecek durumdaki erkekler askere alındığından, köylerde tarlada çalışacak kadınlar ve yaşlılardan başka kimse kalmamıştır. Hayvanlara zaten yıllar önce ordu tarafından el konulmuştu. Tarlalar ekilemez, mahsul azalır, kıtlık başlar. Yol ve nakil vasıtaları yetersiz olduğundan tarım ürünleri yurtdışına pazarlanamaz. Köylünün buğdayı tarlada çürürken, dışarıdan un ithal edilir.

Yol yoktur, az sayıda birkaç hat da düşmanın eline geçmiştir. Deniz ulaşımı ve ticaret hakkı zaten yabancıların elindedir. Mustafa Kemal Paşa, İstanbul’da Boğaz’ı geçerken gördüğü işgal kuvvetleri donanması için meşhur “Geldikleri gibi giderler” sözünü söyler.

Askeri okullar işgal edilir ve kapatılır, kaçabilen öğrenciler Milli Mücadele’ye katılmak üzere Ankara’ya ulaşmaya çalışır. Şehir ve köylerdeki Rum halk taşkınlık yapmaya başlar. İstanbul dahil sayısız ilde Rum çeteler binlerce silahlı saldırı suçu işler, sivil halka ve emniyet güçlerine saldırır, şehit ederler. Suçlular yakalansa ve suçları sabit bulunsa dahi, İtilaf Güçleri’nce serbest bırakılıyor veya kaçmalarına yardım ediliyordu. İtilaf Devletleri sorunlu bölgelere ek asker gönderilmesine engel oluyordu. Bu vakalar bizzat Savunma Bakanlığı tarafından İçişleri ve Dışişleri’ne bildirilmiş, bu şartlar altında asayişin sağlanamayacağı vurgulanmıştır. Türk halk savunmasız bırakılıp boşalan yerleşimlere azınlıkları geçirmek amaçlanıyordu.

İşgalin yaklaştığını ve faaliyet gösteremeyeceğini anlayan İttihat ve Terakki Fırkası 4 Kasım’da kendini feshetti. Enver, Cemal ve Talat Paşa bir Alman gemisiyle yurtdışına kaçtılar. İtilaf devletleri parti mallarına el koydu, cemiyet üyeleri savaş mahkemelerinde yargılanıp mahkum edildi. Parti mensupları Teceddüt Fırkası altında yeniden toplandılarsa da, İtilaf devletinin baskısı sonucu bir sene sonra bu parti de kapanır.

Kaynakça: 
. Kurtuluş Savaşı'nın Mali Kaynakları, Alptekin Müderrisoğlu, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/20734
. Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, Utkan Kocatürk
. Rezzan Has Müzesi, https://www.rhm.org.tr/tutun-fabrikasi/
. Bir Harbiyeli'nin Milli Mücadele Anıları, Doç. Dr. Mesut Çapa, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/20725
. İttihat ve Terakki Cemiyeti / Fırkası,  İhsan Şerif Kaymaz, 15.11.2020, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/706/%C4%B0ttihat-ve-Terakki-Cemiyeti-/-F%C4%B1rkas%C4%B1
. İzmir'in İşgalinden Önce Anadolu'da Rum Taşkınlıkları ve Tedbirler, Dr. Mustafa TURAN, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/20796
Son Posta gazetesi, 7 Mayıs 1937 s.9 
. Son Yüzyılında Osmanlı Ekonomisi – 2 : Borç Batağından Düyûn-u Umûmiye ve Tütün Rejisi’ne, Mehmet Alp Fazlıoğlu , 12/03/2017, http://www.zindekuvvet.com/son-yuzyilinda-osmanli-ekonomisi-2-borc-batagindan-duyun-u-umumiye-ve-tutun-rejisine/
. Atatürk'ün 1932 Milletler Cemiyeti Zaferi, https://ataturk.org.au/gazete-makaleleri/cengiz-ozakinci/ataturkun-1932-milletler-cemiyeti-zaferi/
. Anavatan'a Katılış, https://www.hataytso.org.tr/tr/genel-sayfa/hatay/anavatana-katilis-51.html
. Milli Mücadele Albümü, Yönetim Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Arşiv ve Askerî Tarih Daire Başkanlığı Yayınları, ANKARA - 2020
. [1] Prof.Dr.Taner Timur, Türk Devrimi ve Sonrası, İmge Kitabevi, 3.Baskı, s.12-13