Son güncelleme tarihi 08/02/2026
Memleket Sandıkları adıyla da bilinir. 19. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı İmparatorluğu’nda, ticaret ve finansmanda batılı modellerin benimsenmesiyle birlikte, yabancı bankalar ülke toprakları içinde faaliyet göstermeye başlamıştı. O dönemlerde ülkede henüz, ulusal niteliğe sahip bir bankacılık sisteminin kurulması için yeterli sermaye birikimi oluşmamıştı ve bir kaynak oluşturma aracı olarak milli bankaların varlığından söz edilemiyordu.
Bu durumdan en çok zarar gören kesim ise çalışan nüfusun büyük çoğunluğunu oluşturan çiftçilerdi. Çünkü tamamen kendi kaderine terkedilmiş tarım kesiminde, geçim sıkıntısı içinde bulunan büyük bir çiftçi topluluğu başvurabilecekleri kurumsal bir finansal yapı olmadığı için, sürekli olarak özel şahıs kredilerine muhtaç durumdaydı. Kredileri verenler, bu işi meslek edinmiş faizci kimselerin yanı sıra, tarım gereçlerini satan tüccar, toptancı, ihracatçı, komisyoncu, kabzımal ve köy bakkalı gibi çeşitli ticaret erbabı ve esnaflardı. Bu tür yüksek faizli özel şahıs kredilerine Tefeci veya Murabaha Kredileri denilmekteydi. Memleket Sandıkları adını ahşap kasalardan almaktaydı.
Kuruluşunda, darlık ve geçim sıkıntısı içinde bulunan kimselere, ellerindeki menkul ve gayrimenkul mallarını, korkunç yüksek fâizler alan zâlim, gaddar murâbahacılara, tefecilere kaptırtmamak için, onlara imkân derecesinde ve mal terhini (rehin bırakmak) karşılığı yardımda bulunmak üzere kurulmuş bir mâlî müessese idi.
19 Haziran 1868’de Mithat Paşa’nın himmeti ile ve bu büyük vezirin Şûrâyı Devlet reisliğinde bulunduğu sırada kurulmuştur; ilk müdürü de Mithad Paşa’nın sarrafı Mıgırdiç Efendi Papazyan’dır. Son derece doğruluğu ile tanınmış olan zengin bir zât idi. Sıkıntı içindeki halka, müesseseye terhin edecekleri mücevherat veya mülk karşılığı ve % 12 fâizle ikrazda bulunacak olan bu sosyal yardım müessesesinin ilk sermâyesi 20,000 Osmanlı altını olup bu para 13 kişinin mevdûâtı ile temin edilmişti. Sandıkla ilgili işler katılımcı köylüler tarafından seçilen 2’si Müslüman, 2’si Hristiyan 4 kişilik sandık eminlerince yönetilmekteydi.
“Memleket Sandıkları Nizamnamesi”nin yürürlüğe girmesiyle Osmanlı Devleti’nin her yanında (Rusçuk, Eski Cuma ve Lefkoşe sandıkları ilk örneklerdendir) sandıklar faaliyete başlamıştır. Birtakım sorunların yaşanması üzerine, sandıkları merkezi yönetime bağlayarak olumsuzlukları giderebileceğini düşünen hükümet, 1883’te aynı amaçlar doğrultusunda “Menafi Sandıkları”nı kurmuştur. Bir süre sonra Menafi Sandıkları fonksiyonlarını yerine getirmekte yetersiz kalınca, bunların yerine Ziraat Bankası kurulması gerekliliği kaleme alınmıştır. 1888 yılında Ziraat Bankası kurulmuştur.
Emniyet Sandığı 1984 yılına kadar faaliyetini sürdürmüş, ardından Ziraat Bankası’na devredilmiştir.
Not: Sosyal güvenlik ve emeklilik sistemi olan, SGK’yla birleştirilen Emekli Sandığı veya Halk Bankası iştiraki olan Halk Sandıkları’yla karıştırılmamalıdır.
Kaynakça:
. Emniyet Sandığı, https://istanbulansiklopedisi.org/handle/rek/9946
. https://www.ziraatbank.com.tr/tr/bankamiz/hakkimizda/bankamiz-tarihcesi
. https://www.birkultur.com/nesne/nesne-10444/
. www.tbb.org.tr
İlk yorum yapan siz olun