Çinko kullanım açısından demir dışı metaller içerisinde alüminyum ve bakırdan sonra gelen en önemli üç metalden birisidir. Bu üç metal başlıca, demir ve çeliğin korozyona karşı direncinin artırılmasında, döküm sanayinde kullanılan özel alaşımlar ile pirinç alaşımların yapımında kullanılmaktadır. Toplam çinko tüketimininin hemen hemen %50’si galvanize çelik üretimine ayrılmaktadır.
Çinko üretimi konusunda Türkiye’de tek tesis olan Kayseri Çinkur, 1967 yılında Zamantı civarındaki cevherleri işleyerek metan çinkoya dönüştürmesi amacıyla halka açık bir şirket olarak kuruldu. Sermayesinin yüzde 49’u Etibank’a ait olan işletme 1976’da üretime başladı.
Türkiye-Kanada teknik işbirliği ile Kayseri’ye 23 kilometre mesafede Kayseri-Adana karayolu üzerinde kurulan fabrika, Yahyalı Aladağlar’daki çinko yataklarını işleyerek, Türkiye’nin elektrolitik çinko ihtiyacına cevap veriyordu. Çinkur’da kurulu kapasite yılda 40 bin ton çinko, 6 bin ton kurşun, 125 ton kadmiyum ve 4.5 ton gümüş olarak belirlenmesine rağmen, çinkoda en fazla 33 bin ton kapasiteye ulaşılabildi.
Çinko üreten tek işletme olan Çinkur, Türkiye’nin en büyük sanayi kuruluşlarından biri haline geldi.
1993’te Çinkur’un yüzde 49’una sahip olan Etibank’ın bankacılık ve madencilik bölümleri birbirinden ayrılarak Başbakanlık Özelleştirme İdaresi Başkanlığı’na devredildi. Bankacılık bölümü 1998’de satıldı. Madencilik faaliyetleri Eti Holding A.Ş. çatısında birleştirildi.
Çinkur 1997 yılında Özelleştirme İdaresi tarafından İranlılar’a ait Kayseri Maden Metal A.Ş.’ye 14 milyon dolar karşılığında satıldı. Özelleştirme İdaresi’nin üç yıl üretim yapma şartını yerine getiren İranlılar, 1999’da fabrikayı kapattı.
İşçilerin alacağı dahil piyasaya 70 milyon dolar borç ve enkaz halinde bir fabrika bırakıp gitti. İranlılar’ın teknoloji transferi için bu işletmeyi aldığı yönünde iddialar halen gündemdeki yerini koruyor.
2000 yılında Kayseri`de kurulu Çinkur Çinko-Kurşun Metal Sanayi A.Ş. hakkında çevreyi kirlettiği gerekçesiyle kapama kararı çıkarıldı. A.A muhabirinin İl Sağlık Müdürlüğü yetkililerinden aldığı bilgiye göre, Çinkur hakkında gelen şikayetleri değerlendiren çevre sağlığı ekipleri, emisyon izin belgesi olmadığı gerekçesiyle fabrikanın kapatılması yolunda karar aldı.
Tüm bunlar olurken bazı vatandaşların fırsattan istifade etmeye çalıştıkları gözlendi. Hakkari Eğitim Sanat Kalkınma ve Araştırma Derneği Başkanı Sefer Kaçmaz “Çinkur Fabrikası’nın Hakkari’ye nakledilerek buradaki zengin çinko yataklarının işletilerek bölge ve ülke ekonomisine katkısı ve binlerce insanımıza istihdam sağlanmalıdır” dedi.”
Çinkur Çinko Kurşun Metal Sanayi Fabrikasının yarısı icradan 14. kez satışa çıkarıldı, 21 Kasım 2004’te sadece 3.1 milyon dolara İpek Mobilya’ya satıldı. Türkiye’nin ilk 500 sanayi kuruluşundan biri ve 1 milyon 700 bin metrekare arazi sadece 3.1 milyon TL’ye! İpek Mobilya Yönetim Kurulu Başkanı Saffet Aslan, Çinkur’u sahip olduğu arazi nedeni ile satın aldığını ve kendi uğraş alanı olan mobilya sektörünün gelişmesinde kullanacağını söyledi. Tesislerdeki makineler sökülüp hurda fiyatına satıldıktan sonra mobilya üretimine başlayacakken, “Kayseri halkının ısrarı sonucunda” fikir değiştirerek tesisi çalıştırmaya karar verdi.
İpek Mobilya’ya satılmasından sonra Çinkom adını alan tesise 35 milyon dolar yatırım yapıldı. Son 10 yılda, yıllık ortalama 50 milyon dolar ihracat gerçekleştirdi. 38 koyup 500 aldı. Ne ballı iş!
2004 yılında Çinkur’un yarı hissesine sahip olan Eti Holding yeniden yapılandırıldı, Eti Maden İşletmeleri adını aldı. Eti Maden 2017’de Varlık Fonu’na devredildi.
Çinko madeni, artık işleme tesisi olmadığı için hammadde olarak üç kuruşa yurtdışına satılıyor ve işlenmiş çinko ihtiyacının tamamı yurtdışından ithalatla sağlanıyor. Türkiye, ciddi miktarda cevher üretimine karşın, dünya çinko ithalatında 5.sırada. Nüfusumuz ve sanayiimizin görece küçüklüğü düşünüldüğünde korkunç bir durum.
Kaynakça:
. Kayseri'de icralık fabrika dev oldu - Türkiye'nin en büyük 500 kuruluşu arasına girdi!, Buket Didem Ulu, 23.03.2025, https://www.kayserianadoluhaber.com.tr/kayseri-de-icralik-fabrika-dev-oldu-turkiye-nin-en-buyuk-500-kurulusu-arasina-girdi/147207/
. 1996'da özelleştirilen Çinkur satıldı, 25 Ekim 2004, https://www.metalurji.org.tr/index.php/haberler/33-1996-da-oezellestirilen-cinkur-satildi
. Türkiye artık çinko üretmeyecek, https://www.metalurji.org.tr/dergi/dergi139/d139_14.pdf
. İcradan satılan fabrikayla 'en büyük ihracatçılar' arasına girdi, https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/icradan-satilan-fabrikayla-en-buyuk-ihracatcilar-arasina-girdi/1013642
. https://bigpara.hurriyet.com.tr/haberler/genel-haberler/ipek-mobilya-cinkur-da-uretime-basliyor_ID523415/
. Çinkur Hakkari'ye Taşınsın İstiyorlar, 04.12.2012, https://www.kayserigundem.com.tr/cinkur-hakkari-ye-tasinsin-istiyorlar/472/
. Fabrika için değil, arsa için özelleştirme, 24.11.2004, Güngör Uras, https://www.milliyet.com.tr/yazarlar/gungor-uras/fabrika-icin-degil-arsa-icin-ozellestirme-396117
. Kayseri'de, Çinkur'a Kapatma Kararı, 22.11.2000, https://bigpara.hurriyet.com.tr/haberler/genel-haberler/kayseri-de-cinkur-a-kapatma-karari_ID342767/
. Çinkur, Tarihe Karışıyor, 10 Kasım 2004, https://www.yapi.com.tr/haberler/cinkur-tarihe-karisiyor_20570.html
. https://www.mta.gov.tr/v3.0/metalik-madenler/cinko
. Çinko yataklarının durumu, işletmeciliği ve geleceği, İMİB İstanbul Maden İhracatçıları Birliği, https://imib.org.tr/wp-content/uploads/cinko.pdf
. https://cinkom.com.tr/hakkimizda/
İlk yorum yapan siz olun