Asbest (amyant) nedir?

Son güncelleme tarihi 25/03/2026

Asbestin (amyant) her türü en üst seviye kanserojendir.

Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı (IARC), her yıl dünyada kanser yapıcı maddeleri düzenli olarak özelliklerine göre gruplara ayırır. Ajansın kanserojen maddeler listesinde asbest maddesi, “kesin kanserojen” tanımlanması ile 1. grupta sınıflandırıldı.

Asbest – amyant doğal bir mineraldir. Halk arasında aktoprak, çorak ve gök toprak gibi isimlerle bilinir. Sektörde ise Fransızca karşılığı olan ‘amyant’ (amiante) adıyla mevcuttur. Amyant ve asbest, indirim-iskonto, ahududu-frambuaz, sağlık-sıhhat gibi aynı şeylerdir.

Asbest minerali mikroskobik çapta uzun lifler halinde kristalleşebilir. Bu lifler insan saçının 400 ila 1000’de biri inceliktedir. Çıplak gözle hiç bir şekilde görünmez. Ve bu çıplak gözle dahi görünmeyen bir lifçik bile, 10, 20, hatta 40 sene sonra sizi hasta etmeye ve hatta öldürmeye yeter.

Asbest, kimyasal maddelere karşı son derece dirençli olduğu için imhası zordur, daha pahalıdır ve uzmanlık gerektirir.

Asbest neden tercih ediliyor?
. Neredeyse yanmaz yapısı: 1000°C’ye kadar sıcaklıklara dayanabilir
. Kimyasal saldırılara karşı iyi direnci sayesinde çimento ile karıştırılabilir.
. Yüksek mekanik direnci (özellikle gerilme ve sürtünmeye karşı dayanıklı)
. Esnektir, kıvrılıp bükülebilir
. Çürümez yapısı, mikroorganizmaların onu bozmasını engeller.

3.000’den fazla kullanım alanı olan asbest, özellikle inşaat, otomotiv ve yalıtımda tercih edilen bir malzemedir. Gemi, tren, uçak, otomobil, makine sanayii, çimento sanayii (saç, boru) inşaat malzemesi, çatı kaplamaları (oluklu levhalar, atermit, eternit vs.), yalıtım (ısı, ses ve yangın önleme), kimya sanayii (boya dolgusu, dolgu malzemesi, sentetik reçine kompresyon kalıp materyalleri, termoplastikler, kauçuk ürünleri), kağıt sanayii (asbest kağıdı, karton), fren, debriyaj, balata üretimi, gemi yapımı ve vagon üretimi, tekstil sanayii (yanmaz, dayanıklı lifler, kumaşlar, ipler), filtreler vs.

Peki insanlık nasıl oldu da bu kadar kanserojen ve bertaraf edilmesi imkansız bir maddeyi burnunun ucuna kadar getirdi?

Asbestin tarihçesi
Asbest 1870’li yıllardan itibaren Avrupa’da makine ve dokuma endüstrisinde kullanılmaya başlandı. Bu “sihirli mineralin” kullanımı yaygınlaştıkça, asbeste maruz kalan kişilerin sağlığı bozulmaya başladığı farkedildi.

Fransa’da 1906’da yayınlanan iş müfettişliği raporunda, 1890 yılında Condé-sur-Noireau’daki bir asbest iplik ve dokuma fabrikasında asbest tozunu çeken havalandırma tesisatının yetersizliği yüzünden, çalışanlar arasında çok sayıda ölüme neden olduğu belirtilmiştir.

Asbestin zararları yıllar geçtikçe anlaşıldıkça Avrupa ülkeleri asbest madenciliğinden vazgeçip asbesti ithal etmeyi seçtiler. Asbest 1930’larda Türkiye’de “amyant” adıyla üretilmeye ve satılmaya başlandı. 1934 tarihli Son Posta gazetesi ilanında şöyle deniyor: “Türkiye’de ilk açılan amyant imalathanesi. İsmail Kerim. Bilimum meşrubatın filtrelerinde kullanılan (filtrelik), vapur kazanlarının alelumum buhar makinelerinde ve kaloriferlerde istasyon için kullanılan (toz) ve kaba amyant hiylesiz olarak imal edilmektedir.”

Fransa örneği – Asbestte Mesleki Maruz Kalma Sınırı
Bir ürün için Mesleki Maruz Kalma Sınırı (OEL), bir kişinin belirli bir süre boyunca olumsuz sağlık etkileri yaşamadan soluyabileceği havadaki maksimum konsantrasyona karşılık gelir. Değer, hacim (ppm veya milyonda bir kısım), ağırlık (mg/m³) veya birim hacim başına lif (f/m³) olarak ifade edilir. OEL’ler, önleme ve risk değerlendirme amaçları için kullanılan gösterge niteliğinde olabilir veya asbest örneğinde olduğu gibi yasal olarak bağlayıcı olabilir.

1977’de sekiz saatlik ortalama konsantrasyon olarak mililitre başına 15 lif (f/ml) olarak belirlenen ortalama maruz kalma değeri, kademeli olarak düşürülmüştür. Mesleki maruz kalma sınırı 1 Temmuz 2012’den beri 10 f/ml (yani 0,01 f/ml) olarak belirlenmiştir. Genel halk için maruziyet limiti 0,005 f/ml olarak belirlenmiştir. Yani hiçe yakın.

Türkiye’de “Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik” uyarınca, havada asılı asbest konsantrasyonunun 8 saatlik zaman ağırlıklı ortalaması (TWA) 0,1 lif/cm³’ü geçemez. Fransa’daki limitin 10 katı.

Türkiye’de Avrupa Birliği (AB) uyum yasalarına paralel 31.12.2010 yılında yapılan düzenleme ile asbestli ürünlerin satışı, ithalatı ve üretimi yasaklanmıştır. Buna rağmen “amyant” adı altında hala satılıyor. Nasıl?

“25.01.2013 tarihli ve 28539 sayılı Resmî Gazete “Asbestle Çalışmalarda Sağlık Ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik”
Asbest Kullanım yasağı;

Madde 5 – (1) Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın ilgili mevzuatındaki hükümler saklı kalmak kaydı ile asbest konusunda aşağıdaki hükümlere uyulur:
a) Asbestin her türünün çıkarılması, işlenmesi, satılması ve ithalatı,
b) Asbest içeren her türlü ürünün ithalatı ve satılması,
c) Asbest ürünlerinin veya asbest ilave edilmiş ürünlerin üretimi ve işlenmesi yasaktır.

Görüldüğü üzere, asbest ile amyantın eş anlamlı olduğu ve bu nedenle amyantın da yasak olacağı, yönetmelikte açıkça ifade edilmemiştir. Bu durum fırsat bilinerek, içinde amyant geçen her türlü ürünün ticareti yapılmaktadır.”

STK’lar ve meslek odalarının ısrarlı uyarılarına rağmen, devlet bu aleni yanlışı düzeltmiyor. 25 senedir ota b.ka KHK çıkaracaklarına asbestle amyantın aynı olduğuna dair bir cümlelik kanun çıkarabilirlerdi. Yapmadılar.

Türkiye asbesti sadece kullanmakla kalmıyor, üretim de yapıyor.

Türkiye’de asbest yatakları azımsanmayacak sayıdadır. Yapılan son araştırma ve incelemede tam olarak 379 köyde asbest varlığı tespit edilmiştir. Bu köylerde yaşayan yaklaşık 100 bin kişi de asbestten doğrudan ve dolaylı olarak etkilenmektedir.

Bölge olarak asbest yatakları bulunan iller Adıyaman, Elazığ, Çorum, Malatya, Muğla, Eskişehir, Yozgat, Konya, Sivas, Kütahya, Tokat, Diyarbakır. Diyarbakır’ın Çermik ve Çüngüş, Eskişehir’in Mihalıççık, Kaymaz ve Çifteler, Denizli’nin Tavas, Kütahya’nın Aslanapa ve Gediz, Konya’nın Ereğli, Ayrancı ve Halkapınar, Sivas’ın Yıldızeli ve Şarkışla, Şanlıurfa’nın Siverek Elazığ’ın Maden ve Polu köyleri ülkemizde asbeste bağlı hastalıkların sık görüldüğü yerler.

Türkiye 1930’lardan beri asbest (amyant) ihracatı yapmaktadır. 1934’te İstanbul Galata’da ilk amyant imalathanesi kurulmuş ve bunu sayısız imalathane takip etmiştir. Kimileri hammaddeyi Türkiye’den sağlarken, kimileri Rodezya’dan mavi amyant getirmiştir. Amyant, kalorifer borusu, soba sorusu, vapur kazanı gibi ısı yalıtımı gerektiren yerlerde kullanılmasının yanısıra, dayanıklı olması nedeniyle kanalizasyon ve hatta içme suyu borularında dahi kullanılmış, gıda sektörüne kadar girmiştir. Günümüz bilgileriyle gerçekten dehşetverici bir durum.

DW Türkçe’ye konuşan Asbest ve Tehlikeli Atıklar Derneği üyesi ve Vonka Asbest Laboratuvarı Genel Müdürü Kenan Yıldız, asbestli malzemelerin satışına ilişkin yasağın kağıt üzerinde kaldığını belirterek Türkiye’nin işlenmiş asbest ithalatı da yaptığını söylüyor.

Asbest ve Tehlikeli Atıklar Derneği’nin 2019’da yaptığı laboratuvar testlerine göre Türkiye’de çeşitli markalara ait pudralarda ve Eskişehir bölgesinde üretilen toprak kaplarda asbeste rastlanmıştı. Bu ürünlerin şu anda ne kadar denetlendiği ise bilinmiyor.

Avrupa haricinde durum nedir?
Avrupa’da asbestin bertaraf edilmesi büyük bir sorun. Uzmanlara göre, kanserojen liflerden tamamen arınmak 100 yıl sürebilir ve milyarlarca Euro’ya malolabilir. Buna rağmen Rusya, Kazakistan, Çin, Brezilya ve Kanada’da asbest/amyant madenciliği devam etmektedir. Rusya dünyanın en büyük madeninden yılda 600 bin TON asbest çıkarmayı ve ihraç etmeyi sürdürüyor. Bangladeş ve Hindistan başta olmak üzere, Asya ülkeleri ve Aliağa’da binlerce işçi, ton asbest içeren kargo gemisi, tanker ve savaş gemilerini sökmeye çalışırken hastalanıyor, Latin Amerika’da halk, Avrupalı şirketlerin Avrupa’da yasaklanan malzemeyi kendi ülkelerinde kullanılmaya devam etmesine öfkeli.

Almanya’da 2022’de “Asbest, Bitmeyen Hikaye” isimli bir belgesel film çekilmiş. Tanıtım sayfasının linki şurada.

Asbestli yıkımlar
Ankara’da 350 TON asbestli malzeme içeren Havagazı Fabrikası, hiçbir önlem alınmadan 25 Şubat 2017’de yıkıldı. Mimarlar Odası Ankara Şubesi ve Ankara Tabip Odası, yüzey ölçümleri yaptırarak asbesti tespit ettirdi ve konuyu yargıya taşıdı.

Asbestin ‘en tehlikeli türünün’ kullanıldığına ilişkin bilimsel raporların bulunduğu ve solunmasının insanlarda ölüme yol açabilecek sağlık sorunlarına yol açtığı bilinen asbestli Havagazı Fabrikası’nın çevresindeki 500 metre çaplık alanda bile birçok işletme, okullar, yurtlar, hastaneler, Ankara Adliyesi, Ankara Garı yer alıyor. Yıkım başladıktan sonra soludukları havanın boğazlarını yaktığını anlatan esnaf, nefes almakta güçlük çektikleri için dükkânlarını erken kapatmak zorunda kaldıklarından yakınıyor. MTA’nın raporu da asbestin varlığını ve çevreye yayıldığını teyit etti.

Böylece Ankara Büyükşehir Belediye Başkanı Melih Gökçek’in asbestli yıkım yapmadığına dair ifadelerinin doğru olmadığı kanıtlandı.

Ankara Büyükşehir Belediye Meclisi’nde 2020 yılında 13 ilçede asbestli ve eski boruların değiştirilmesi ile Tatlar Arıtma Tesisi’nin iyileştirilmesi için ASKİ’nin 360 milyon lira kredi kullanma talebi, AKP ve MHP oylarıyla reddedildi. Mimarlar Odası Ankara Şubesi, konuyu yargıya taşıdı.

Ne yapmalı?

Aliağa’da sökülen gemilerde mevcut asbestli malzeme doğaya ve insana zarar vermeyecek şekilde çıkarılıp bertaraf edilmeli (denize, kumsala veya doğrudan toprağa gömmek, yakmak doğa dostu çözümler değil)
Bina yıkımları da aynı şekilde asbest önlemi alınarak yapılmalı. Hükümet “kentsel dönüşüm” diye tepinip duruyor ama tüm Türkiye’de rant uğruna veya deprem riski nedeniyle yıkılan sayısız binanın asbestinin havaya karışmaması için herhangi bir önlem alınmış mı?

Kahramanmaraş depreminde yöre halkı ve uzmanlar, yıkılan onbinlerce binadan kalan dağlar kadar molozun asbest yaydığını ısrarla söyleyip uyardı. Buna rağmen iş yapmış gibi görünmek çin asbestli molozlar kepçelerle kaldırıldı, kamyon kamyon sulak alanlara, meralara yığılıp bırakıldı.

Asbestli malzemenin yerine doğa dostu malzeme kullanılmalı. Cam yünü buna bir örnek. Taş yününden emin olamadım, çünkü geçmişte bir süre taş yünü asbestle karıştırılıp kullanılmış. Günümüzde asbest kesinlikle olmadığı söylense de eski bina/gemi/fabrikalarda mutlaka karşımıza çıkacaktır.

Kaynakça:
. MTA raporu asbesti doğruladı, 07.03.2017, https://haber.sol.org.tr/toplum/mta-raporu-asbesti-dogruladi-188022
. Asbest yasağı başladı, 31.12.2010, A.A., https://www.hurriyet.com.tr/gundem/asbest-yasagi-basladi-16647548
. Türkiye'de kanserojen asbest bulunan yerler, 26 Mart 2024, Dr.Eşref Atabey, https://www.bodrumguncelhaber.com/turkiyede-kanserojen-asbest-bulunan-yerler/
. https://www.mta.gov.tr/v3.0/bilgi-merkezi/asbest
. Türkiye’nin asbest tablosu, 06.08.2022, Pelin Ünker, https://www.dw.com/tr/t%C3%BCrkiyenin-asbest-tablosu/a-62729643
. Günlük hayatta asbestle nerelerde karşılaşabiliriz?, 21.09.2023, Pelin Ünker | Serdar Vardar, https://www.dw.com/tr/g%C3%BCnl%C3%BCk-hayatta-asbestle-nerelerde-kar%C5%9F%C4%B1la%C5%9Fabiliriz/a-66877112
. Ankara'nın asbest çilesi, https://www.hekimpostasi.com/ankara-nin-asbest-cilesi536.html
. Ankara'da asbestli boruların değişmesine onay vermeyen AKP ve MHP'li meclis üyelerine dava, 11.05.2020, https://t24.com.tr/gundem/ankara-da-asbestli-borularin-degismesine-onay-vermeyen-akp-ve-mhp-li-meclis-uyelerine-dava,877910
. Eski Havagazı Fabrikası’nın Sökümü: İşçi Sağlığı, Halk Sağlığı ve Yasal Sorunlar, Arif Müezzinoğlu, Mimarlık Dergisi, Mayıs-Haziran 2017, sayı 395, http://www.mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=409&RecID=4176
. Havagazı Fabrikası’nın yıkımına tepki: Öldürsünler kurtulalım, 03.03.2017, https://mimdap.org/haberler/havagazy-fabrikasynyn-yykymyna-tepki-oldursunler-kurtulalym/
. https://www.generalosgb.com/asbestli-koylerin-farkinda-miyiz.html
. https://www.meslekhastaligi.org/asbest-maruziyeti-ve-asbest-sokumu/
. https://www.temizmekan.com/amyant-kanserojen-ama-ticareti-ve-kullanimi-neden-serbest/
. Asbest binalarda nerede bulunur?, https://www.hse.gov.uk/asbestos/location-materials.htm
. https://www.fiva.fr/
. https://www.secoiam.fr/2024/08/05/origine-amiante/
. https://www.capeb.fr/actualites/le-risque-amiante-se-proteger-et-respecter-ses-obligations
. https://www.valgo.com/amiante-et-sante/
. https://www.safezonejournal.com/is-sagligi/turkiyenin-asbest-ile-imtihani/
. Türkiye’nin Asbest Profili ve Asbest Güvenliği Sorunu, Jeoloji Mühendisliği Dergisi, derleme, 12 Mart 2018, Demir, Ercan, Aktan, Öztaşkın