1975 – TARİŞ İplik fabrikası

Son güncelleme tarihi 21/09/2026

Tariş Pamuk Birliği tarafından temeli 1973 yılı Mart ayında İzmir Çiğli’de atılan ve 1 Kasım 1975’te faaliyete geçen iplik tesisidir. Balkanlar ve belki Avrupa’nın en büyük dokuma fabrikasıydı. 400 dönüm arsasının kapalı alanı 100 dönümü buluyordu. 100 bin iğ kapasitesiyle penye, karde ve ham örgü kumaş üretimi yapılıyordu. 600 milyon liraya malolmuştu.

TARİŞ, kökleri 1910’lu yıllara dek uzanan, başlangıçta incir ve üzüm daha sonra pamuk ve zeytinyağı ürünleri temelinde örgütlenen dört kooperatif birliğinin ortak adıdır.

Tariş iplik fabrikası pamuğu tamamen kendi üreticisinden alıyor ve kendi işliyordu, Çiğli’deki iplik fabrikası İSO 9002 üretim kalite güvencesine sahipti. 1990’larda yılda 25 milyon dolar civarında ihracat yapıyordu.

Fabrikanın 15 bin 700 ton iplik üretim kapasitesine sahip olduğunu vurgulayan TARİŞ İplik Fabrikası Müdürü Seyfi Köse, “Bu yıl yaptığımız 10 trilyon liralık yatırım sayesinde ciromuzu neredeyse üçe katladık. 2004 yılında da 6 trilyon lira daha yatırım hedefliyoruz. Üretim kapasitesini artırmamıza karşın, yüksek teknoloji ile çalıştığımız için ek işgücüne de ihtiyaç duymadık.” diye konuştu. 2004 yılı başında 21 bin ton yıllık üretim hacmine ulaşacaklarını anlatan Köse, sözlerini şöyle sürdürdü: “Ürettiğimiz ipliğin yüzde 50’sini ABD ve AB üyesi ülkelere ihraç ediyoruz. 2001-2002 yılında 70 trilyon bir ciro yaptık. Üretim kapasitesini 21 tona çıkardığımızda, sabit fiyatlarda ciromuzu 110 trilyona katlayacağımızı düşünüyorum.”

Fakat önce liberaller sonra AKP ağlarını örmüştü. IMF yerel ve bağımsız üretimin sona ermesini istiyordu. Bu tip birlikler devletçe desteklenmemeli, kredi verilmemeli, anonim şirkete dönüşmeliydi. İlk adım Tariş’in kendi finansmanının kesilmesiydi. Neredeyse yüz yıllık geçmişi olan Tarişbank, 2001’de Dünya Bankası’nın baskısıyla kapatıldı. Böylece kurum tarihinde ilk kez dışarıdan para aramak ve borç karşılığı faiz ödemek zorunda kaldı. Elbette devlet dahil kimse Tariş’e kredi vermeyecek, verirse de fahiş faizle verecekti. Tariş piyasa şartlarının çok üstünde faizle kredi alabildi.

2009’da Tariş Pamuk Birliği, Ege Bölgesi’ndeki 7 ilden 44 kooperatif ve 40 bini aşkın ortağı temsil ediyordu. Tariş üreticiden pamuğu satın alıp ödemesini hemen yapıyordu.

İplik ithalatı serbest bırakılınca tekstilde sanayiinde kriz başladı. Piyasayı ucuz Uzakdoğu malları doldurdu. Tariş’in ürettiği iplik dış piyasada pahalı kaldı, üretim sadece iç piyasaya kaydı. Yıllık 19 bin ton pamuk işleme kapasitesine sahip dev tesisin kapasite kullanım oranı yüzde 80’lerden yüzde 57’ye düştü, üretim miktarı yüzde 30 azaldı. İhracat kesildiği halde iktidar, kendine ait borçları silmeyi hiç düşünmedi.

Sanayi ve Ticaret Bakanlığı müfettişi özetle “Gayrımenkulleri satın, kredi alın yoksa iflas edersiniz” minvalinden bir rapor hazırladı. Yeni Tariş yönetimi de “hay hay efendim” diyerek fikri kabul etti. O kadar böbürlenen, kendini ağa sanan adamlar Tariş’in batmasını engelleyemedikleri gibi, bakanlığın kurduğu tuzağa kendi ayaklarıyla düştüler. Tariş’in yarısı devlete, toplam 352 milyon lira borcu birikti.

Mart 2009’da Çiğli’deki fabrikada üretim altı aylığına durduruldu. Tariş yönetimi, kimsenin işten çıkarılmayacağını, fabrikayı yeniden çalıştırmanın yolunu bulacaklarını söyleyerek yemin kasem etti.

19 Ağustos 2009’da yapılan Tariş olağanüstü genel kurul toplantısında borçların ödenebilmesi amacıyla Tariş İplik Fabrikası da dahil birliğin tüm gayrimenkullerinin tek tek satılmasına karar verildi. Genel kurulda konuşan eski Başkan Basri Özçoban, birliğin mali durumunun bir yıl önce iyi durumda olmasına rağmen kriz sonrası bazı bankaların kredi taahhütlerini yerine getirmemesi nedeniyle kriz yaşandığını söyledi.

Bir sene geçti. Mart 2010’da işbaşı yapmak için giden 600 işçi, fabrikanın kapatıldığını ve işten çıkarıldıklarını öğrendiler. İşçiler fabrikalarını kapattırmamak ve tazminatlarını almak için mücadele başlattı. İşçiler haklı olarak sordular: “2007 yılında 100 Milyon TL sermaye ile A.Ş. olan Tariş İplik, nasıl oldu da iki senede 200 milyon TL borca battı?”

Zarar ediyor gerekçesiyle kapatılması kararı alınan TARİŞ iplik fabrikası’nın borçlarının ödenmesi için Çiğli’deki 400 dönüm fabrika arazisinin bölünmeden tek parça halinde satılması zorunlu kılındı. 400 metrekare değil bu, 400.000 metrekare arazinin alıcısı elbette azdı. Memleket kadar arazi ve fabrika sadece 73 milyon 250 bin liraya İzmir Atatürk Organize Sanayi Bölgesi’ne (İAOSB) satıldı. Ama bölme yasağı İAOSB’ye uygulanmadı, organize sanayii araziyi önce ikiye böldü, bir yarısını da 38’e bölerek sanayi ve AVM arsası olarak parsel parsel satışa çıkardı. 200 dönüme AVM kurmayı (sanki lazımmış gibi) ve köşeyi dönmeyi planlıyorlardı. Bir akıllı onlardı.

Tariş, Asliye Ticaret Mahkemesi’ne dava açarak satışın iptalini talep etti. Tariş Pamuk Birliği Başkanı Beliğ Azbazdar: “Bizi sıkıştırmak, yetkilerini kötüye kullanmak suretiyle Tariş’e yapmadıkları parselasyonu özel şirketlere sağlayarak şahıslara rant elde ettirmek üzereler.” diyerek yapılan hukuksuzluğu dile getirdi.

Mahkeme satışı durdurarak tapuya tedbir koydu. Karar Yargıtay’a taşındı.

Oldubittiye getirmek için bina yıkılmalıydı. Balkanlar’ın en büyük dokuma fabrikası 09 Mayıs 2012’de iş makineleriyle yıkıldı.

2015’te Çevre ve Şehircilik Bakanlığı imar planlarını yeniden düzenledi; fabrika arazisini organize sanayii bölgesine dahil etti. Böylece İAOSB’nin haksız parselasyonu imarda yasal hale getirildi. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı aynı planla İzmir ve Manisa’da birçok yeşil alan ve yüzbinlerce dönüm verimli ve sulak tarım arazisini de yapılaşmaya açtı.

STK, Odalar ve kuruluşlar İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin nazım imar planıyla çelişen Bakanlık planlarına itiraz ettiler. İtiraz sayısı 1700’ü buldu. Üstelik bu Bakanlığın ikinci denemesiydi. Rant odaklı ilk planlara karşı açılan dava haklı bulunmuş, mahkeme planları iptal etmişti.

TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası tarım, doğa ve kent planlarına telafisi imkansız zararlar verecek bu yeni Çevre Düzeni Planı’na karşı dava açtı. Danıştay 6.Dairesi planı kısmen onadı, kısmen iptaline hükmetti.

Kaynakça:
. ‘İzmir’in büyük planı’na itiraz yağmuru!, 05.01.2016, https://www.egedesonsoz.com/izmirin-buyuk-planina-itiraz-yagmuru
. İzmir’e yeni plan: Nereler imara açıldı? , 14.01.2015, https://www.egedesonsoz.com/izmire-yeni-plan-nereler-imara-acildi
. Tariş İplik Fabrikası Arazisindeki Tedbir Kararı, 10.10.2013, https://www.haberler.com/taris-iplik-fabrikasi-arazisindeki-tedbir-karari-5168360-haberi/
. İzmir'de 400 bin metrekarelik büyük kavga, 09.03.2012, https://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/izmirde-400-bin-metrekarelik-buyuk-kavga-20088777	
. Tariş'ten AOSB'ye haksız rant davası! 09.03.2012, https://www.egedesonsoz.com/taris-ten-aosb-ye-haksiz-rant-davasi
. Tariş Pamuk'un sattığı araziye tedbir konuldu, 05.07.2012, https://www.yeniasir.com.tr/gundem/2012/07/05/taris-pamukun-sattigi-araziye-tedbir-konuldu
. Tariş işçilerinin eylemi…11.03.2010, Ali Ekber Yıldırım, https://www.tarimdunyasi.net/taris-iscilerinin-eylemi/
. İp'li Şen'e göre Tariş İplik'in bu hale gelmesinin sebebi Ak Parti, 04.03.2010, https://www.etkihaber.com/ipli-sene-gore,-taris-iplik-fabrikasinin-bu-hale-gelmesinin-sebebi-ak-parti-26600h.htm
. Tariş'te ipler koptu, 02.03.2010, Sinan Doğan, Metin Burmalı, Ercan Akgün, https://www.yeniasir.com.tr/izmir/2010/03/02/tariste_ipler_koptu
. Tariş'te uzlaşma yok, 03.03.2010, https://www.yeniasir.com.tr/ekonomi/2010/03/03/tariste_uzlasma_yok
. Tariş İplik iki yılda nasıl yokedildi? Tariş çalışanları mücadelelerine destek bekliyor!, 19.03.2010, https://www.mmo.org.tr/izmir/haber/taris-iplik-2-yilda-nasil-yok-edildi-taris-calisanlari-mucadelelerine-destek-bekliyor	
. Tariş Pamuk kurtulabilir mi? 27.08.2009, Deniz Sipahi, https://www.milliyet.com.tr/yazarlar/deniz-sipahi/taris-pamuk-kurtulabilir-mi-1132874
. 'Borçlar silinmezse birlik iflasa gider', 20.08.2009, https://www.yeniasir.com.tr/ekonomi/2009/08/20/borclar_silinmezse_birlik_iflasa_gider
. İplik devi kapandı, 16.03.2009, https://www.haber3.com/foto-galeri/haber/iplik-devi-kapandi-galeri-4538063?page=2
. İplik devi TARİŞ kilit vuracak, 26.02.2009, https://www.internethaber.com/iplik-devi-taris-kilit-vuracak-181366h.htm
. TARİŞ Dünya markası olma yolunda, 21.08.2003, https://bigpara.hurriyet.com.tr/haberler/genel-haberler/taris-dunya-markasi-olma-yolunda_ID464463/
. Milliyet, 2 Kasım 1975