Son güncelleme tarihi 25/09/2026
1962 yılında Çanakkale’de meşe palamudu özütü üretmek üzere Sümerbank tarafından kurulan fabrika.
19. yüzyılın önemli ihracat ürünlerinden olan meşe palamudu, Ege Bölgesi’nden Akdeniz’e uzanan geniş bir coğrafyada yetişmektedir. Deri tabaklamada kullanılır. Levantenler daha önceleri iç piyasada para etmeyen palamut meyvelerini çok ucuza toplatıp ihraç ederek büyük kazanç elde etmişlerdi.
Çanakkale Palamut ve Valeks Sanayii A.Ş., meşe palamutunu değerlendirmek üzere 1962 üretime başlar. Salihli’den sonra Türkiye’deki ikinci meşe palamudu özütü tesisidir. Fabrika 64 dönüm alana yayılmıştı ve yıllık 2.500 – 3.000 ton kapasiteliydi. Cumhuriyet dönemi valeks ihracatımız:
| yıl | ülke | ihracat miktarı / ton |
|---|---|---|
| 1929 | Rusya | 105 |
| 1931 | Rusya | 20.000 |
| 1932 | Rusya | 300 |
| 1935 | tüm ülkeler | 3.883 (sadece 1,5 ayda) |
| 1937 | tüm ülkeler | 18 (bir haftada) |
| 1939 | tüm ülkeler | 469 |
| 1941 | Rusya | 10.000 |
| 1949 | tüm ülkeler | 8.835 |
| 1951 | ABD | 100 |
Meşe palamudu özütü, Cumhuriyet ve II.Dünya Savaşı döneminde en önemli ihraç kalemlerimizden biriydi. Özellikle Rusya ve Romanya’ya ihracat yapılıyordu. Deri tabaklamanın yanında kumaş ve halı boyamada, mdf/sunta tutkallarında katkı maddesi olarak yoğun kullanılıyordu.
Fakat kimyasal alternatiflerin piyasayı ele geçirmesi yüzünden satışlar düştü. Fabrika 1968’de Sümerbank Beykoz Deri ve Kundura Fabrikası’na bağlandı. 1969’da kapatıldı. 1970’te satışa çıkarıldı. Herhalde yoğun protestolar nedeniyle satılamadı, kamuda kaldı.
Sümerbank fabrikayı büyük bir yatırımla modernize ederek Çanakkale Sentetik Deri İşletmesi’ne dönüştürdü.
Not: Meşe palamudunun bilinçsizce aşırı miktarda toplanması yeni fidelerin toprakta köklenmesine engel olacağından sakıncalıdır. Sadece kadehler toplanmalı, meşe palamutları toprakta bırakılmalıdır.
Dericilikte meşe palamudunun tarihçesi
Ham derinin çürümesini önlemek, dayanıklılığını artırmak ve onu esnek, kullanılabilir bir malzeme haline getirmek için deriyi tabaklamak şarttır. Antik devirlerden beri deri tabaklamada kullanılan çeşitli maddeler ve kombinasyonlar bilinmektedir, kestane ağacı kabuğu, meşe kabuğu, cevizin yeşil kabuğu, sumak yaprağı, söğüt, öd, helile ağacı meyvesi, mimoza, nar, çay, biberiye, enginar yaprağı, Trabzon hurması, yabanmersini gibi. Fakat bu maddeler tek başına sanayi tipi boyamada kullanmak için yetersiz kalıyordu, karışık kombinasyonlar yapmak gerekiyordu.
Avrupa’da meşe palamudu özü 17. yüzyıldan beri deri tabaklamada kullanılıyordu. Sanayi Devrimi deri ve valeks ihtiyacını arttırdı. 1870’lerde İngiltere’de işlemde kullanılan bazı akasya ve sarmaşık türlerinin soyu tükendi. Dışarıdan boyar madde ve ağaç fidesi aramak zorunda kaldılar.
Türk palamut meşesi (Quercus vallonea) beyaz rengi ve % 32-36 tanen oranıyla sanayiide en çok tercih edilen boyar maddeydi. Makedonya meşesi daha grimsi renkte olup tanen oranı % 26-30 civarındadır.
1879 yılı Haziran ayında Avustralyalı derici George Cunnack, Londra iki ahşap kasa yaptırarak İzmir’e yolladı. İzmir’den meşe palamutları ve 20 adet pelit meşesi fidesi kasaya konarak Avustralya’ya gönderildi. 20 fideden 14’ü tuttu, Avustralya’daki pelit meşelerinin ataları oldular. Bu ağaçlardan üçü hala hayattaymış, palamutları dikilerek yeni fideler elde ediliyormuş.
Türkiye’deki ilk demiryolu hattı olan İzmir – Kasaba (Turgutlu) hattı, değerli hammaddeleri İzmir limanından yurtdışına aktarmak üzere inşa edilir. Valeksin yanında incir, üzüm, pamuk, pamuk tohumu, balık, tütün, meyankökü, akdarı ve keten tohumu ana ihraç maddelerimizdi. 19. yüzyılda İzmir’de özel girişimcilere ait iki meşe palamudu özü fabrikası vardı. Levantenler iç piyasada para etmeyen palamut meyvelerini çok ucuza toplatıp ihraç ederek büyük kazanç elde etmişlerdi.
Toros Dağları’nın aşağı vadilerinde toplanan meşe palamutları kervanlarla taşınarak Mersin limanından sevkedilirdi. Bereketli bir yılda sadece Mersin’den 40 gemi dolusu palamudun ihraç edildiği yazılır.
Meşe palamudu özütü nasıl yapılır?
Olgunlaşan meşe palamudu sonbaharda toplanır. İçinden peliti ayıklanan palamutlar kurutulduktan sonra parçalanarak bakır tanklardaki 85 derece suda 80 dakika kaynatılır. Ardından kurutularak toz haline getirilir. Meşe valeksi yüksek oranda tanen içeren doğal ve toz formda bir bitkisel özüttür. Antik çağlardan beri deri tabaklamada kullanılır. Deriye dayanıklılık ve esneklik kazandırır. Ayrıca boyar madde, yapıştırıcı ve doğal kumaş boyama gibi alanlarda da değerlendirilir. Palamut küspesi biyoyakıt ve organik gübre olarak değerlendirilir. Meşe palamudu, aynı zamanda hayvan yemi olarak kullanılır.
Kaynakça:
. Sadece Çanakkale’nin değil, dünyanın da gözdesi!, 09.12.2024, https://www.biganinsesi.com/sadece-canakkalenin-degil-dunyanin-da-gozdesi
. Meşe palamudunda dış talep yoğun, üretim yetersiz , 18.11.2018, https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/mese-palamudunda-dis-talep-yogun-uretim-yetersiz-/1314527
. https://fuarteknoloji.com/sumerbank-fabrikalarinin-kurulmasi-ve-son-durumu/
. Cumhuriyet Senatosu tutanakları, B : 41, 08.02.1964, s.911
. Kültürel miras ve doğal boya projesi, Palamut meşesi, https://www.tcfdatu.org/?lang=tr&page=product-detail&id=47
. Orman Genel Müdürlüğü, Anadolu palamut meşesi, https://www.ogm.gov.tr/tr/yararli-bilgiler/haftanin-agaci/anadolu-palamut-mesesi
. Valonia Oak, Quercus macrolepis, https://trusttrees.org.au/tree/VIC/Castlemaine/State_Primary_School_WinterS_Flat
. 1911 Encyclopædia Britannica, https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Leather
. Anadolu palamut meşesi, https://www.ogm.gov.tr/tr/yararli-bilgiler/haftanin-agaci/anadolu-palamut-mesesi
. https://www.internationaloaksociety.org/content/valonia-oak-restoration-project-castlemaine-victoria
. Die Eichen Europa's and des Orient's, Karl Georg Theodor Kotschy, https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/
. https://skillcult.com/blog/tanningmaterials
. www.gastearsivi.com
İlk yorum yapan siz olun