1955-1960 GENEL DURUM

Son güncelleme tarihi 23/01/2026

Kore’de verilen kayıplar ve savaşın mali yükü telafi edilemiyordu. Savaşa bu kadar çok sayıda asker gönderilmesine muhalefet edenler tutuklanmış, şair Nazım Hikmet vatandaşlıktan çıkarılmıştı. Nazım, Kore Savaşı şehidi bir askerin ağzından Diyet isimli şiirini yazdı.

Menderes ve Demokrat Parti İstanbul’da azınlıkları hedef alan 6-7 Eylül olaylarını tezgahladı. Cana ve mala kastedildi.

Yolsuzluk had safhadaydı. Başbakan Menderes örtülü ödeneği zimmetine geçiriyordu. Tek parti döneminde kurulan bazı traktör ve basma fabrikaları Menderes döneminde özelleştirildi veya ekonomik olmadıkları gerekçesiyle kapatıldı. Nuri Demirağ tarafından kurulduktan sonra İsmet İnönü tarafından devletleştirme kapsamına alınan uçak ve uçak motoru fabrikaları, Eskişehir tank fabrikası ve Kırıkkale silah fabrikası Menderes döneminde NATO standartlarına uymadıkları gerekçisiyle kapatıldılar.

Cumhuriyet tarihinin en büyük devalüasyonu yapıldı. Ağustos 1958’de Türk Lirası dolar karşısında yüzde 325 oranında değer kaybetti; 1 dolar 2,8 liradan 9,1 liraya çıktı. Devalüasyonun tek iyi yanı, İstanbul’u katleden Menderes imarını yarıda bıraktırmasıydı.

1958’de Demokrat Parti kendi cephesini daha sağlamlaştırmak üzere sözde “Vatan Cephesi”ni kurdu. DP’nin cephesine üye olanların adları her gün iktidarın yayın organı haline getirilen radyodan duyuruluyordu. Halk ikiye ayrılıp birbirine düşman edilmek istendi.

Gazete kapatmaları başladı. DP Hükümeti, yazı ve karikatürlerle eleştiren 17 dergiyi “komünist oldukları” gerekçesiyle kapattı. 238 gazeteci tutuklandı.

1957’den sonra CHP ve Milli Şef İsmet İnönü’ye yapılan saldırılar:

• Zile’de CHP mitingine gitmek isteyen halk evlerine hapsedildi, Kaymakam başlarına jandarma dikti. Mitinge katılan halkı dağıtmak için göz yaşartıcı bomba atıldı. (18 Ekim 1958)
• Başbakan Adnan Menderes, Zile’ye o gaz bombalarının CHP döneminde konulduğunu iddia etti. Dahası, Zile olayının sorumlusu olmakla itham edilen 45 CHP’li gözaltına alınıp sorguya çekildi, 6’sı tutuklandı. Dört CHP’li yönetici de “Toplantı ve Gösteri Yürüyüşüne Aykırı Hareket”ten mahkemeye verildi.
• Bir hafta sonra Çankırı’da da benzer bir olay yaşandı. İnönü şehre girerken onu karşılayan halkın önünde polis kordonu oluşturuldu ve toplananlar zorla dağıtıldı.
• Polis, Ankara’da tren garı önünde İnönü’ye tezahüratta bulunanları dağıtmak isteyince küçük çaplı olaylar çıktı.
• Uşak’ta İnönü’nün kafilesine Demokrat Parti İl Merkezi’nden cam bardak atıldı, bir gazeteci yaralandı. İnönü’nün Büyük Taarruz’da kullandığı evi ziyaret etmesine izin verilmedi. Ertesi gün bir grup DP’li İnönü’yü taşladı. (1 Mayıs 1959) İnönü’nün saldırıyı kınayan konuşması gazetelerde yayınlatılmadı.
• Aynı gün İzmir Valisi, İnönü’nün şerefine düzenlenen baloya ve CHP Karşıyaka İlçe Kongresi’ne izin vermedi. CHP taraftarı “Demokrat İzmir” gazetesi taşlanarak ateşe verildi, polis olayları önlemekte zorlandı.
• İstanbul Topkapı’da bir grup DP’li, İsmet İnönü’yü linç etmeye kalkıştı. Polis ve asker saldırıyı izlemekle yetindi. İnönü, tesadüfen civarda bulunan bir binbaşının havaya ateş açmasıyla kurtuldu. (4 Mayıs 1959)
• İl kongresine katılmak için Çanakkale’ye giden CHP Genel Sekreteri Kasım Gülek ve milletvekillerine Geyikli’ye giriş izni verilmedi.
• Kayseri’nin Yeşilhisar ilçesinde CHP ile DP arasında yaşanan gerginlik zar zor önlendi. Halka ateş açıldı. Yayın yasağı getirildi.
• Olayı incelemek üzere gazetecilerle birlikte Kayseri’ye trenle giden İnönü’ye şehre giriş izni verilmedi. “İnönü’yü durduramazanız vurun” emri verildi, subaylar emre itaat etmediler. İnönü tüm tehditlere rağmen 3,5 saat sonra Kayseri’ye ulaşmış, halka hitap etmiş ve dağılmalarını rica etmiştir.
• Ertesi gün Yeşilhisar’a gitmek isteyen İnönü’nün yine askerce önü kesilmiş, asker İnönü’ye sadakat göstermiş ama ilçeye geçişine izin verilmemiştir.
• Adana’da yine İnönü’nün treninin önü kesildi.
• Hayatı boyunca CHP’den geçinen Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başvekil Adnan Menderes’e yazdığı mektupta açıkça CHP karşıtı olduğunu belli etti.
• Bu olayları Meclis’te gündeme getiren İsmet İnönü’ye 12 oturum meclisten men cezası verildi.

7 Nisan 1960’ta DP grup toplantısında milletvekili Bahadır Dülger, Milli Şef İsmet Paşa hakkında şu arsız sözleri sarfetmekten hiç utanmaz: “..İsmet Paşa ölür ama leşi kalır ortada. Tefessüh etmiş (çürümüş) leşi, zihniyeti kalır. Onu da bertaraf etmeye mecbursunuz. O halde tahkikat (soruşturma) açalım.”

27 Nisan’da İsmet İnönü’nün şiddetli muhalefetine rağmen DP, muhalefetin siyasi huzursuzluklar çıkardığı iddialarını araştırması ve gerekirse siyasi yasaklar getirebilmesi için Tahkikat Encümeni (Soruşturma Komisyonu) kuruldu. 15 DP milletvekilinden oluşan komisyon hem suçlama hem de yargılama hakkına sahipti. Komisyon 5 kişiden fazla yan yana yürümeyi bile yasakladı.

Meydanlarda protestoya başlayan öğrencilere polis saldırdı, Turan Emeksiz isimli üniversite öğrencisi polis tarafından vurularak öldürüldü. Hüseyin Onur sol bacağı kesilerek kurtarıldı.
555K – 5 Mayıs 1960 tarihinde Ankara-Kızılay’da Demokrat Parti aleyhtarı öğrencilerin yaptığı protesto eylemidir. Adını 5. ayın 5. günü saat 5’te Kızılay’da gerçekleşmesinden alan eylem cumhuriyet tarihinin ilk “sivil itaatsizlik” eylemi olarak da anılır.
1951-1960 yılları arasında Menderes 43 kişinin idam kararına imza attı, tüm infazlar gerçekleştirildi.
Hukukun üstünlüğünü savunan Yargıtay üyeleri ‘görülen lüzum üzerine’ re’sen emekliye sevkedildiler.

Kaynakça:
. 27 Mayıs nasıl gelmişti?, 27.05.2023, https://haber.sol.org.tr/haber/27-mayis-nasil-gelmisti-375810
. Cumhuriyet'in 100 yıllık fotoğraf albümü, Ayşe Banu Tuna, 23.08.2023, https://www.istdergi.com/dosya/cumhuriyetin-100-yillik-fotograf-albumu
. https://www.ismetinonu.org.tr/tarihte-bugun-30-nisan/
. https://www.ismetinonu.org.tr/tarihte-bugun-2-nisan/
. Oynatalım Uğurcum Serisi-4 İsmet İnönü’ye Saldırı, Ercan Caner, 29.10.2021, https://www.sunsavunma.net/oynatalim-ugurcum-serisi-4-ismet-inonuye-saldiri/
. İsmet İnönü'ye de saldırmışlardı, Sinan Meydan, 10.05.2023, https://www.cumhuriyet.com.tr/yazarlar/sinan-meydan/ismet-inonuye-de-saldirmislardi-2079498
. CHP Genel Başkanı İsmet İnönü’ye yönelik saldırılar, 07.05.2025, Sinan Meydan, https://www.cumhuriyet.com.tr/yazarlar/sinan-meydan/chp-genel-baskani-ismet-inonuye-yonelik-saldirilar-2335995
. Adnan Menderes'in 43 kişiyi idam ettirdiğini ve 238 gazeteciyi hapse attırdığını ve neden idam edildiğini biliyor musunuz?, 30.01.2025, https://teref.az/turk-dunyasi/364853-adnan-menderesin-43-kisiyi-idam-ettirdigini-ve-238-gazeteciyi-hapse-attirdigini-ve-neden-idam-edildigini-biliyormusunuz.html
. Kayseri/Yeşilhisar Olayları (25 Mart 1960), Mehmet Karayaman, 13 Haziran 2023, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/1174/Kayseri%2FYe%C5%9Filhisar_Olaylar%C4%B1_(25_Mart_1960)
. Atatürk Çağdaşlaşma ve Laik Demokrasi, Prof.Dr.Ergün AYBARS, İleri Kitabevi, 1994, s.68