Menderes İstanbul’u yıkarak fethetme (!) hevesi yüzünden 7000 tarihi bina yıkıldı, şehir mimarisi ve yerleşik nüfus telafisi imkansız zarar gördü.
1936 yılında Atatürk’ün davetiyle Türkiye’ye gelerek İstanbul’un Nazım Planı’nı oluşturmakla görevlendirilen Henri Prost, Menderes’in yıkım projelerini onaylamadığı için kovuldu.
Ardından “yeni imar yasası” çıkarıldı. Yapılan yeni yasaya göre yıkılacak yapılar “Yüksek Kurul” onayı almadan yıkılabilecek ve böylelikle süreç hızlandırılacaktı. “İstimlak Kanunu”yla birlikte Demokrat Partili yerel yönetimlere “istimlak” yetkisi verildi , böylece yıkımların önündeki kamulaştırma engelleri kaldırıldı.
Menderes, İstanbul’un imarına o kadar kendini vakfetmişti (!) ki, mesela gittiği bir Bağdat dış gezisi sırasında gece yarısı arayıp “Düşündüm de Mısır Çarşısı karşısındaki binayı yıkmaya karar verdim, hemen istimlak muamelelerine başlayın” diyebiliyordu.
İstanbul’un en eski yerleşim bölgelerinde güçlü bir mahalle yaşantısı ve kalabalık bir nüfus vardı. Projenin hayata geçmesi bu insanların yerlerinden edilmesine bağlıydı. Binlerce bina yıkıldı ve buralarda yaşayan insanlar, o dönem İstanbul’un kenar mahalleleri olarak nitelenebilecek bölgelere göç etmek zorunda kaldı.
Sözde “Menderes İmarı” yüzünden İstanbul’da sayısız Osmanlı ve Bizans eseri, ev, kışla, çeşme, Mimar Sinan eserleri dahil olmak üzere kimi kaynaklara göre 10.000’den fazla bina yıkılmış, şehir mimarisi ve yerleşik nüfus telafisi imkansız zarar görmüştür.
Şehrin suyla müstesna ilişkisi, 1950’lerde yapılan Sarayburnu’ndan başlayarak sahil boyunca Suriçi’ni kat edip Yeşilköy’e uzanan sahil yoluyla birlikte bozulmaya başladı. Bu yol talihsiz bir ilk örnek oluşturacak ve daha sonraki yıllarda da sahil yolları İstanbul’un başka yerlerinde tekrarlanacak ve denizle ilişkiyi büsbütün sekteye uğratacaktır.
Menderes’in dünya tarihinin en az 8500 yılını belgeleyen şehri, kimliksiz bir beton yığınına çevirememesinin tek nedeni devalüasyondu. Ağustos 1958’de Türk Lirası dolar karşısında yüzde 325 oranında değer kaybeder, 1 dolar 2,8 liradan 9,1 liraya çıkar. Devalüasyon, parasız kalan hükümetin yıkım projesini yarıda keser.
Dönemin yakın tanıklarından Turgut Cansever’in anlatımına göre, “O tarihte İstanbul’da olan ve kamulaştırma davalarına giren bir avukat, bilirkişilerin hepsini satın almış ve onlara kıymet takdirleri yaptırmış; ilk kıymet takdiri ile sonradan yaptırdığı kıymet takdiri arasındaki paranın yarısını almak suretiyle İstanbul’un en zenginlerinden biri hâline gelmişti.”
Yassıada darbe mahkemesinde görülen İstimlâk Yolsuzluğu Davası, imar faaliyetleri sırasında İstanbul’da yapılan istimlâklerde istimlâk bedelinin peşin ödenmediği, yıkım öncesi gerekli tebligat süresinin verilmediği ve böylece Anayasanın 74. maddesinin ilhal edildiği gerekçesiyle açılmıştı. İstimlâk Yolsuzluğu davasında Başbakan Adnan Menderes’in Anayasayı ihlal ettiği iddia edilmiş ve idamı istenmiştir. Sonunda idam edilmiştir.
Kaynakça:
. Menderes'ten önce, Menderes'ten sonra, Burak Boysan, 02 Eylül 2020, https://www.istdergi.com/tarih-belge/menderesten-once-menderesten-sonra
. https://onedio.com/haber/adnan-menderes-in-istanbul-u-fethediyoruz-diyerek-onlarca-cami-ve-tarihi-eseri-yiktigini-biliyor-muydunuz-1002928
. Menderes’ten Erdoğan’a İstanbul’u yıkan zihniyet, Erkan Karaarslan, 30 Ağustos 2023, https://www.turksolu.com.tr/menderesten-erdogana-istanbulu-yikan-zihniyet/
. Demokrat Parti-1946-1960, Turan AKINCI, Remzi Kitabevi, 2021, https://kutuphane.ttk.gov.tr/details?id=600896&materialType=KT&query=Ak%C4%B1nc%C4%B1%2C+Turan%2C+1952-
. İstanbul yıkımı - 1957, Bahriye, https://www.youtube.com/watch?v=8kEtktLE0d8
. İstimlak Davası, Emine Gürsoy Naskali, Kitabevi Yayınları, 2012, https://www.istanbulkitapcisi.com/istimlak-davasi
. Hangi zihniyet camileri, mescitleri, medreseleri, tekkeleri yıktı?, M.Tanzer Ünal, 17 Nis 2022, https://www.kocaeligazetesi.com.tr/makale/9949228/mtanzer-unal/hangi-zihniyet-camileri-mescitleri-medreseleri-tekkeleri-yikti
İlk yorum yapan siz olun