Son güncelleme tarihi 02/02/2026
Türkiye Zirai Donatım Kurumu, gübre, tarım kimyasalları ve aletleri üretimi konularında çiftçiye destek olmak üzere kurulan bir kamu kurumudur. Sümerbank iştirakidir.
1929 Dünya Ekonomik Buhranı, petrol ve yedek parça sıkıntısına sebep olması yüzünden tarımda makineleşmeyi geciktirmişti. Modern tarım yöntemleri uygulamak üzere dönemin Ziraat Vekili Muhlis Erkmen’in tavsiyeleri doğrultusunda 12 Şubat 1937’de kurulan Zirai Kombinalar, ZDK’nın temelini teşkil etmiştir.
Kurum, 1944’te Türkiye Zirai Donatım Kurumu (TZDK) adını alır. Adapazarı’ndaki DA-TA (Demir Araba – Tahta Araba fabrikası) devralınarak “Adapazarı Ziraat Aletleri ve Makineleri Fabrikası” kurulur. Bu fabrikada ileride traktör üretecektir.
Atatürk’ün de vurguladığı gibi, yüksek kalitede ve düşük maliyette zirai üretimin yapılmasının en önemli yolu zirai makineleşmedir. Bu yüzden kurumun her türlü ticari, sanayi ve zirai müesseseler kurmak, tamirhane, servis ve bakım birimleri açmak ve işletmek hakkı bulunmaktadır. TZDK’ya bağlı Tarım Alet ve Makineleri Araştırma Enstitüsü, üretilecek makinelerin projesini oluşturur.
Zirai mücadele araç ve gereçleri ilk dönemlerde ithal edilse de, zamanla TZDK ile Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu arasındaki işbirliği ile yurt içinden temin edilmiştir. Yurtdışından ithal edilen yedek parçalar yüzde 10 gibi cüzi bir karla çiftçilere satılmıştır. Pulluk uç demiri fabrikasında yılda 100,000 alet yerli pulluk demiri üretilmiştir. Zamanla üretim çeşitlendirilerek pulluk, trayler, diskaro, orak makinesi ve motopomp olmak üzere çeşitli ziraat ekipmanlar üretilmiştir. TZDK aynı zamanda Keçiborlu saf ve konsantre kükürtlerinin tek satıcısıdır.
30 Ağustos 1949 tarihli bir gazete ilanında şöyle denilmektedir:
“Sayın çiftçilere, yalnızca çiftçi olduğunuzu bildiren ve mahalli mülkiye amirliğinden alınmış tasdikli bir çiftçi belgesile, istenilen kudrette (miktarda), Marshall yardım planı ile gelen traktör, biçer-döğer, soklu ve diskli pulluk, diskharrow (diskaro), mibzer (tohum ekici), kültüvatör (toprağı havalandırır) ve diğer bütün ziraat aletlerini ödemede büyük kolaylıklarla Zirai Donatım Kurumu’ndan derhal temin edebilirsiniz.
Marshall yardım planı haricinde getirilmiş olan ziraat aletlerile Fordson Major traktörleri ve Adapazarı Fabrikaları’nın imal ettiği araba, pulluk vesair ziraat aletleri belgesiz ve taksitli satılır.
İktisadi (tasarruflu), dayanıklı, iyi malzemeden yapılmış ve 100 yıllık tecrübelerle tekamül etmiş (meydana gelmiş) Massey-Harris mamulatı (üretimi) ziraat alet ve makineleri sadece Zirai Donatım Kurumu tarafından satılmaktadır.
Seyyar servis teşkilatının, bilgili tamir personelinin öğretici ve tamir edici yardımından her zaman istifade edebilirsiniz (faydalanabilirsiniz). Bütün teşkilatımız çiftçiyi dinlemeğe ve gerekli bilgileri vermeğe mecburdur. En yakın depo müdürlüklerimize müracaat ediniz. “
TZDK, 1953 yılından itibaren azot sanayi, yem sanayi ve traktör ve ziraat makineleri gibi bazı sanayi ve ticari şirketlerin kuruluşuna ortak olur. 1972 yılında iştiraklerden gelen toplam tutar 18,828,500 liraya ulaşır. 1960’lı ve 1970’li yıllarda Adapazarı’nda montajı yapılarak piyasaya sürülen traktörler ile mibzer başta olmak üzere birçok zirai ekipmanın yerli üretimi yapılmıştır. Ayrıca, kurum hem azotlu, fosforlu ve potaslı gübre çeşitlerinin yaygınlaşmasında hem de kontrollü, sertifikalı ve yüksek verimli tohumlukların kullanımının artmasında öncü rol oynamıştır. 1960’lı yıllarda Türkiye’de gübre kullanımı %26 oranında artış göstermiştir. Bu gübrelerin %70’inin dağıtımı Türkiye Zirai Donatım Kurumu tarafından sağlanmıştır.
1970’lerde TZDK ülke çapında 22 bölge müdürlüğünden, dokuz şube müdürlüğünden, 192 ajans şefliğinden oluşmaktaydı. Ankara, Konya, Kayseri ve Erzurum’da dört tohum temizleme fabrikası ve 24 tamirhane bulunuyordu.
Kurumun büyümesine bağlı olarak yıllar içinde çalışan sayısı da artmıştır. 1944-1973 yılları arasında 2,065 adet tamirhane, depo ve tohum temizleme binası inşa edilmiş olup, bu süre zarfında 43,000 traktör, 5,118 biçerdöver ve 58,801 zirai ekipman tamir edilmiştir.
1960-1972 yılları arasında çiftçilere dağıtılmak üzere yonca, korunga, fiğ gibi yem bitkileri, çeltik gibi tahıllar ve pamuk ve ayçiçeği gibi sanayi bitkilerinden oluşan ürün guruplarından alım yapılmıştır. TZDK hem ürünlerin kalite kontrollerini yapmış, hem de ithalat, dağıtım, depolama hizmetleri ve kooperatiflerle işbirliği yaparak istikrarı sağlamış ve fiyatları dengede tutmuştur.
TZDK’ya bağlı Adapazarı Ziraat Aletleri ve Makineleri Fabrikası, 1962 yılına kadar at arabası, yayık, arı kovanı, tahta batöz imalatı yapmış, termik santralı ile Adapazarı’nın elektrik ihtiyacını da sağlamıştır.
1962 yılından itibaren Ford marka traktörlerin ithalatını ve tamirini yapmaya başlar. 1968’de Ford ile yapılan işbirliği çerçevesinde Adapazarı’nda yüzde 65 yerli üretim oranı ile imalat başarısını gösterir.
1979 yılında on yıl boyunca Steyr traktörlerinin montajını yapar.
TZDK, anonim şirket haline getirildikten sonra mal varlıkları haraç mezat özel kişi ve kuruluşlara, belediyelere değerinin çok altında peşkeş çekildi. 1998’den sonra kurum 5 defa ihaleye çıktı ve 57 adet gayrimenkulü komik rakamlarla satıldı. Üreticiye destek kesildi. 1998’de özelleştirildi. 3229 olan personel sayısı 2002’de 744’e düşürüldü. Genel müdürlüğü, işletmesi, beş Bölge Müdürlüğü ve taşınmazları satıldı.
2003’te hepsi Sümerbank sermayesiyle kurulan TZD AŞ. TURBAN ve TÜMOSAN (Türk Motor Sanayii), şeker fabrikaları, SEKA (kağıt fabrikaları), Bor işletmeleri, Sümer Holding’e devredildi. (Tam liste) Devirden sonra TZD AŞ. ve TURBAN kapatılırken , personelleri de başka kurumlara dağıtıldı.
Sümerbank ve iştiraklerinin satışıyla, Türkiye sanayii ve ziraatini kamu yararına idare edecek, çiftçiye bir pulluk sapı dahi verecek kurum kalmadı.
Zirai Kalkınma Kurumu’nun haklı olarak övündüğü yerli malı traktörlere gelince….Adapazarı Fabrikası 2012’de Sanko Holding’e satıldı.
Kaynakça:
. Zirai Donatım Kurumu, Okan Ceylan, 17 Ekim 2022, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/483/Zirai_Donat%C4%B1m_Kurumu_
. 58 yıllık kurum bitirildi, 10 Mayıs 2002, https://www.evrensel.net/haber/130290/58-yillik-kurum-bitirildi
. Kurumun davalarının takibini zorlaşıyor, 28 Aralık 2003, https://www.memurlar.net/haber/4063/ozellestirme-nedeniyle-tesislerin-satilmasi-ve-personelin-dagitilmasinin-kurumsal-hafiza-nin-yok-olmasina-neden-oldugu-bunun-da-o-kurumun-davalarinin-takibini-zorlastirdigi-kaydedildi.html
. https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkiye_Zirai_Donat%C4%B1m_Kurumu_Anonim_%C5%9Eirketi
. https://basaktraktor.com.tr/kurumsal/tarihcemiz/
. https://sehirhafizasi.sakarya.edu.tr/turkiye-zirai-donatim-kurumu/
. https://tr.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9Fak_Trakt%C3%B6r
. Bataklıktan Yeşil Cennete: Atatürk Orman Çiftliği, 09 Mayıs 2021, https://agpam.org.tr/batakliktan-yesil-cennete-ataturk-orman-ciftligi
. https://web.archive.org/web/20150929080128/http://www.medyabar.com/haber/37545/basak-traktor-30-milyon-liraya-sankoya-satildi.aspx
. https://www.gastearsivi.com/gazete/vatan/1949-08-30/8
. https://sumerholding.gov.tr/tarihce.aspx
İlk yorum yapan siz olun