1944 – Şirket-i Hayriye devletleştirildi.

Son güncelleme tarihi 26/03/2026

Osmanlı Devleti’nde kurulan ilk kent içi toplu taşıma işletmesi olan ve Türk deniz ulaştırma tarihini başlatan kurumdur.

İstanbul’da yerleşimin Boğaz’a doğru genişlemesiyle birlikte boğazda ulaşımın kolaylaştırılması gerekliliği ortaya çıkar. 17 Ocak 1851’de dönemin padişahı Sultan Abdülmecid’in Sadrazam Mustafa Reşid Paşa’ya hitaben iradesi ile adı “hayırlı şirket” manasına gelen Şirket-i Hayriye resmen kurulur. Osmanlı devletindeki ilk anonim şirkettir.

2000 adet hisse senedi halka açılır. En çok hisse senedini, dönemin padişahı Sultan Abdülmecid aldı. 100 hisse senedini alan padişahı, 50 hisseyle annesi Valide Bezmiâlem Sultan takip ediyordu. Şirketin diğer hisselerden bazılarının sahipleri şöyleydi: Sadrazam Reşit Paşa, Serasker Damat Mehmet Ali Paşa, Tophane Müşiri Fethi Paşa, Girit Valisi Mustafa Paşa, Mısırlı Yusuf Kamil Paşa’nın eşi Zeynep Hanım, Sarraf Mıgırdıç, Sarraf İshak, Sarraf Mısırlı Kevork İbrahim, Sarraf Miseyani, Banker Abraham.

Şirket-i Hayriye’nin ilk vapurları olan Rumeli, Tarabya, Küçüksu, Beylerbeyi, Tophane ve Beşiktaş İngiltere’den sipariş edildi. İlk yıllarda bütün kaptanları ve çarkçıları çoğu Rum olmak üzere, gayrimüslimdi. İlk kaptan, Louis Goujan, bir Fransız’dı. Şirketin ilk Müslüman kaptanı, lostramoluktan işe başlayan Beykozlu Rıza Ömer Kaptan’dı.

İmtiyaz sözleşmesinde belirtildiği üzere, şirketin ana faaliyet güzergahı Boğaz iskeleleriydi. Moda, Kalamış, Suadiye ve Bostancı seferleri Bağdat, Basra, Halep adlı az su çeken yandan çarklı gemilerle yapılırdı.

Şirket-i Hayriye vapurlarını kullanan yolcu sayısı 1880 nüfusu düşünüldüğünde muazzamdı, yılda tam 8.6 milyon. Elli yıl sonra bu rakam ancak 13 milyona çıkmıştır.

Şirket, deniz ulaşımına azalan ilgiyi canlandırmak için 1930’larda Boğaziçi mehtap alemleri düzenledi. Çiçeklerle süslenmiş ve rengârenk ışıklarla aydınlatılmış bir sal hazırlanır, bu sal üzerinde saz heyeti sahne alırdı.
1936’daki ilk seferde halkın çok rağbet etmesi üzerine ilk akşam üç tane planlanırken on dört vapur kaldırılmıştı. Sahne olarak kullanılan salın etrafını çeviren vapurların yanında çok sayıda kayıkla da halk bu konvoya katılırdı.

Şirket-i Hayriye, 94 yıl boyunca faaliyet gösterdi. Üç araba vapuru, 74 yolcu vapuru, üç kömür vapuru ve bir gezinti teknesi olmak üzere toplam 81 parçayı bulan vapur filosuna sahipti. Şirketin 77 parçadan oluşan araba ve yolcu vapurlarının 66’sı İngiliz, altısı Fransız, ikisi Alman, biri Hollanda yapımıdır. İki vapur ise Hasköy Tersanesi’ nde inşa edilmiştir.

Şirket, bilet fiyatlarına 1 kuruş dahi zam yapmasına izin verilmemesi nedeniyle zaman zaman mali zorluk yaşıyordu. Deniz ulaşımına azalan ilgiyi canlandırmak için 1930’larda Boğaziçi mehtap alemleri düzenledi. Çiçeklerle süslenmiş ve rengârenk ışıklarla aydınlatılmış bir sal hazırlanır, bu sal üzerinde saz heyeti sahne alırdı.
1936’daki ilk seferde halkın çok rağbet etmesi üzerine ilk akşam üç tane planlanırken on dört vapur kaldırılmıştı. Sahne olarak kullanılan salın etrafını çeviren vapurların yanında çok sayıda kayıkla da halk bu konvoya katılırdı.

1937’de Devlet Deniz Yolları İşletme Umum Müdürlüğü kuruldu. Adalar-Anadolu Yakası-Yalova hattında sefer yapan Akay İdaresi faaliyete başladı. Akay İdaresi, Şehir Hatları İşletmesi’ne dönüştü.
1941’de Haliç hattında faaliyet gösteren Haliç Vapurları Şirketi, Şehir Hatları İşletmesi’ne katıldı.
1945’te Boğaz hattında sefer yapan Şirketi Hayriye, Şehir Hatları’na katıldı, böylece vapur taşımacılığı tek bir çatı altında toplandı.
Seferler aynen devam etti. Bilet fiyatları arttı. Reşad Ekrem Koçu, İstanbul Ansiklopedisi’nde bu tezata değinmiş, Şirket-i Hayriye’nin vapurları, iskeleleri, tersanesi, gayrımenkulleri ve mal dolu ambarlarıyla düşük bir fiyata satın alındığını ve şirkete yazık edildiğini belirtmiştir.

Denizcilik Bankası’na ait Şehir Hatları İşletmesi ile Denizyolları İşletmesi, 1961 yılının ilk 10 ayında toplam 70 milyon TL zarar etmiştir. Şehir Hatları’nın, vapur tamir masraflarının fazlalığı nedeniyle zarar ettiği kabul edilmiştir. Araştırılması gereken bir konu.

Günümüzde Şehir Hatları İşletmesi, 32 hatta günde 905 sefer yapmakta, yılda 40 milyon yolcu taşımaktadır.

Kaynakça:
. https://sehirhatlari.istanbul/tr/sirketi-hayriye
. https://sehirhatlari.istanbul/tr/sirketi-hayriye/toplumsal-etkisi-391
. https://csatt.org/bogazicinden-canakkaleye-sirket-i-hayriye-vapurlari/
. https://istanbulansiklopedisi.org/handle/rek/33334
. Tan 30 Ağustos 1936, gastearşivi
. Milliyet, 28 Ekim 1961