1938 – Sümerbank Merinos Fabrikası faaliyete geçti.

Son güncelleme tarihi 04/06/2025

Devlet eliyle sanayileşmenin ilk örneklerinden olan Sümerbank Merinos Yünlü Dokuma Fabrikası 1938 yılında 262.000 m² arazi üzerinde inşa edilmiştir.

Mustafa Kemal’in Sümerbank Merinos Fabrikası açılışında söylediği gibi “her fabrika milli sevinci arttırmaktadır.” İsmet İnönü temel atma töreninde halka şöyle hitap ediyordu:

“Arkadaşlar, memleketimizin Kamgarn (kaliteli yünlü dokuma) fabrikasının temelini biraz sonra atacağız...Cumhuriyet taahütlerini daima yerine getirmiştir. Bunu da yerine getireceğiz. Şimdi temelini atıyoruz…İzmit’teki kâğıt fabrikası iki aya kadar işleyecektir. Üç buçuk milyon liraya mal oluyor. Bir saat sonra başka bir yerde bir milyon lirayı geçen bir fabrikanın da temelini atacağız. Yarın öbür gün sanayi programımıza dahil Zonguldak’ta iki fabrikanın törenini, Ankara’ya dönerken kurulacak demir fabrikalarının yerlerini göreceğiz. Şimdiye kadar yapılanlar hariç, bir hafta içinde temeli atılan, işlemeye başlayan ve başlanacak olanlar için 25 milyon lira sarf edilecektir. Yurtta yapıcılığa daha canlı ve daha kuvvetli misaller aranabilir mi?”

Fabrikanın yapımını Nuri Demirağ üstlendi. Merinos Fabrikasının kuruluşu süresince, montaj aletleri geçici olarak kullanılmak ve iş bittikten sonra geri gönderilmek kaydıyla dışarıdan temin edilmiş; tesisatta kullanılacak olan teknik teçhizat Almanya’ya sipariş edilmiş; sipariş edilen makinelerin imal şeklini incelemek üzere Almanya ve Viyana’ya memur gönderilmiş; teknik donanımın montajında yabancı uzmanlardan yararlanılmıştır.

Merinos Yünlü Sanayi Dokuma Fabrikası kendi elektriğini üretiyordu. İkinci Kalkınma Planı döneminde yapılan yatırımlar sonucu kumaş üretim kapasitesini 37 milyon metreye çıkarmış olması fabrikanın tekstil sektöründeki stratejik etkisini arttırmıştır. Önceleri yalnızca pamuklu ve yünlü iplik imal edilirken, 1944’te dokuma, 1946’da apre tesisleri ilave edilmiş; böylece Ortadoğu ve Balkanlar’ın en büyük entegre yünlü kumaş fabrikası olmuştur. Merinos fabrikası Türkiye’nin 500 büyük sanayi kuruluşu içinde bulunuyordu, dünyanın 5 kıtasında 78 ülkeye ihracat yapıyordu.

Merinos Fabrikası, kurulduğu tarihten kapanışına kadar 17.500 kişiye istihdam sağlamıştı. İki Dünya Savaşı arasında, Kurtuluş Savaşı’ndan yeni çıkmış Türkiye’de kadınların da en çok istihdam edildiği Merinos Yünlü Fabrikası, ülkeye sosyal ve kültürel anlamda çağdaş bir çalışma anlayışı getiriyordu. Fabrika, tenis kortu, futbol sahası, yüzme havuzu, sinema salonu ve çalışanların çocukları için kreş, ilkokul gibi o dönemin Türkiye’sinde az bulunmayan imkânlara sahipti. Fabrika bünyesindeki Merinos Spor Kulübü, güreş ve basketbol gibi pek çok branşta başarılar kazandı.

Merinos Fabrikası’nın kendi iç ihtiyacını karşılayan 3.15 MVA gücünde iki türbinli jeneratör grubuna 1953’te iki dizel jeneratör grubu daha ilave ederek, toplam güç 6.3MVA’ya çıkartıldı. Bursa’nın elektrik ihtiyacı 1973 yılına gelinceye kadar en fazla elektrik tüketilen saatlerde Merinos’un jeneratörleri de devreye alınmak suretiyle karşılandı. Merinos elektrik fabrikasında Fransız şirketi taralından kurulan ilk santral 1970’li yılların başlarına değin korundu. 1973’te dinamo ve motorları sökülerek Kastamonu Erciş’te yararlanılmak üzere götürüldü.

Merinos Fabrikası’nın çok hızlı yükselen ve dünya çapında başarılarla dolu yaşamı ne yazık ki 66 yaşında sona ermiştir. Bu sona erişin eceliyle olmaması ayrı bir üzüntü kaynağıdır.

Merinos Fabrikası AKP tarafından 2004 yılında kapatıldı. Fabrika 31 Temmuz 2006’da çıkan yangınla kül oldu. Güngör Uras köşe yazısında şöyle demişti: “Merinos’tan kurtulmak isteyenler, yıkamadılar. Yaktılar.”

Kapalı fabrika ve arsası Bursa Büyükşehir Belediyesi’ne bedelsiz olarak devredildi. Merinos markası ise Özelleştirme İdaresi tarafından 2.9 milyon TL’ye satıldı. Bu miktar günümüzde 1+1 daire fiyatı etmiyor.

Merinos Fabrikası’nın kapanması, makinalarının hurda fiyatına satılışı, hurda fiyatına satılan makinaların daha sonra başka fabrika ve atölyelerde çalışmaya devam etmesi , fabrika da yıkılan ya da yıkılmayan binaların seçimi,
Atatürk Kongre ve Kültür Merkezi’nin devamlı değişen projeleri, yapılan harcamaların, bütçeleri kat kat aştığı, mevcut ağaçların ortadan kaldırılarak binlerce yeni fidan dikilmesi, yapılan binaların kullanım tarzı gibi konular bugüne kadar çok tartışıldı, sanırım tartışılmaya da devam edecek. Bu büyük proje tamamlanıp Bursa‘lıların sonuçta ne kazandığı ve buna karşılık neler kaybettiğinin analizi yapıldığında herşey daha net görülecektir.
Fabrika binalarından birine 2011 yılında Merinos Tekstil Sanayi Müzesi açıldı. Fabrikanın elektrik santralinin restore edilmesiyle kurulan Enerji Müzesi 2025 itibariyle kapalı.

Kaynakça:
. https://bursadakultur.org/merinos.htm
. Ulus Sesi Gazetesi, 1 Ağustos 1927	
. Atatürk'ün açtığı son fabrika: Bursa Merinos Fabrikası, 02 Şubat 2025, https://halktv.com.tr/gundem/ataturkun-actigi-son-fabrika-bursa-merinos-fabrikasi-910601h
. Cumhuriyet hafızasına “yolculuk”, Engin Çakır, https://www.dergibursa.com.tr/cumhuriyet-hafizasina-yolculuk/
. https://www.takagazete.com.tr/turkiyenin-sembol-fabrikasi-bursa-merinosun-huzunlu-veda-hikayesi-tarih-kapaniyor, 27.10.2024, https://www.takagazete.com.tr/turkiyenin-sembol-fabrikasi-bursa-merinosun-huzunlu-veda-hikayesi-tarih-kapaniyor
. Ata Mirası Bursa Merinos Fabrikası'nın Hayat Hikayesi, https://bursamerinos.blogspot.com/
. https://bursamerinos.blogspot.com/2008/11/bursa-merinos-spor-kulb.html
. Bursa Sümerbank Merinos Yünlü Sanayi Fabrikası, 2021, Seher Akça, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/739/Bursa_S%C3%BCmerbank_Merinos_Y%C3%BCnl%C3%BC_Sanayi_Fabrikas%C4%B1
. Mümin Ceyhan, https://www.bursadakultur.org/elektrigin_tarihi.htm
. Merinos Tekstil ve Sanayi Müzesi, Sinan Şener, 2019, https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/merinos-tekstil-ve-sanayi-muzesi
. Sümerbank Merinos ve Cargill, Mehmet Yavuzkan, 07.04.2010, https://haber.sol.org.tr/yazarlar/mehmet-yavuzkan/sumerbank-merinos-ve-cargill-26473
. https://kulturenvanteri.com/yer/bursa-merinos-fabrikasi/#17.1/40.199707/29.050352
. https://www.bursamuze.com/merinos-tekstil-sanayi-muzesi
. https://ataturk.org.au/tag/bursa-merinos-fabrikasi/
. https://www.merinosakkm.com/merinos-tarihi/
. Bursa Merinos stadı, Adısönmez, 15.12.2009, https://bursamerinos.blogspot.com/2009/12/bursa-merinos-stad.html