1935 – Türkiye’de bor madenleri

Son güncelleme tarihi 11/03/2026

Deterjan sanayiinden uzay teknolojisine kadar yüzlerce değişik alanda kullanılabilen bor ve bor türevleri, sanayiinin en önemli temel taşlarından biri. Kritik bir maden sayılıyor. Dünyanın en geniş bor rezervleri Türkiye’de.

Bor mineralleri ve ürünlerinin kullanıldığı sanayi dallarını, cam sanayii (yalıtım cam elyafı, tekstil cam elyafı, borosilikat), seramik sanayii, temizleme ve beyazlatma sanayii (deterjan), yanmayı önleyici maddeler, tarım, metalürji, nükleer uygulamalar ve diğer kullanım alanları olarak sınıflandırabiliriz. Bor mineralleri, yapılarında farklı oranlarda bor oksit (B2O3) içeren doğal bileşiklerdir. Doğada 230’dan fazla bor minerali bulunmakta olup tinkal, kolemanit, üleksit ve kernit ticari açıdan en yaygın olanlarıdır.

Dünyanın en geniş bor rezervleri Türkiye’de bulunmaktadır. Dünya bor tüketiminin %75’ini Eti Holding (Varlık Fonu) ve U.S. Borax Ltd. (Rio Tinto) karşılıyor. Türkiye’de rezerv açısından en çok bulunan bor cevherleri tinkal ve kolemanittir. Önemli tinkal yatakları Eskişehir Kırka’da kolemanit yatakları ise Kütahya Emet ve Balıkesir Bigadiç civarındadır.

Osmanlı döneminde İngiliz Borax Consolidated Limited monopolü 60 bin İngiliz lirası vererek Susurluk’taki cevherlerin imtiyaz hakkını yüz yıllığına satın aldı. (1860-1870) Osmanlı döneminden 1927’ye kadar 624 yabancı şirkete maden imtiyazı verilmiştir.

Cumhuriyet’in ilk döneminde dışa bağımlılık en aza indirilmeliydi. “Türkiye Cumhuriyeti’nin kalkınması için öncelikle yeraltı kaynaklarımızı arayıp bulmamız gerekmektedir ve bunun içinde bir kuruma gerek vardır” denir:
Yeraltı kaynaklarını arayıp bulacak kurum MTA,
Bulunanları işletecek kurum ETİBANK,
Enerjiyi üretecek kurum EİEİ,
Bütün bu işlere kredi sağlayacak kurumda SÜMERBANK‘ tı.

1944 yılında maden şirketlerinin büyük kısmı millileştirilmiş ve yabancı sermayeye yeni imtiyazlar verilmemiştir. MTA, II. Dünya Savaşı’ndan sonra arama faaliyetlerini yaygınlaştırır. Bu arada bazı yerli madencilerimiz bor madeni bulmuşlardır. Ancak İngiliz firması, bu madencilerimize “sizin bulduklarınız kalsiyumlu onun için işe yaramaz” diyerek kendilerinden başka firmaların imtiyaz almasını önlemeye çalışmıştır. Balıkesir bölgesinde boraks yataklarına sahip olan İngiliz Borax Consolidated Ltd., Kırka sodyum tuzu yataklarını satın almış ve işletmeye başlatmıştır.

1950 yılında Bigadiç’te, 1952’de Mustafakemalpaşa bölgesinde kolemanit yatakları bulunmuş, 1956 yılında da MTA, Emet-Kütahya bölgesinde linyit etütleri yapılması sırasında Hisarcık ve Hamamköy civarında kolemanit yataklarına rastlanmıştır. Bundan iki sene sonra 1958’de bu yatakların işletme imtiyazı Etibank’a verilmiştir. 1959’da Etibank ülkemizdeki 100 yıllık İngiliz tekelini kırarak dünyaya ikinci bir ihracatçı olarak girer ama İngilizler türlü dalavereyle fiyat kırdırıp Etibank’ı zarar ettirmeye uğraşır. 1960’larda borun fiyatı kireçten bile ucuza düşer, ancak 1970’lerde taban fiyat uygulamasıyla biraz yükselir, ki o zaman bile makul piyasaya değerinin altındadır.

O dönemde bor madenleri, Etibank’la birlikte bir kısım küçük ölçekli yerli şirket tarafından işletilmektedir. Velakin İngilizler tekeli bırakmaktan hoşnut değildir. Maden Dairesi’nden boraks madeni aramak için 300’den fazla maden arama ruhsatı alırlar, amaç tüm ruhsatları elde toplayıp borun çıkarılMAMAsını sağlamaktır.

1978’de tüm bor madenleri devletleştirilerek Etibank’a verilir. Etibank borda tekel olduktan sonra bor türevlerine geçer, dünya bor piyasasında yaprak kıpırdasa bilir hale gelir. Boru işlemek için rafineri tesisi inşa edilmesi gerekiyordur, hiçbir ülke yanaşmaz, NATO engel olur, sonunda Polonyalılar inşaatı yapar. Etibank’tan önce yalnız konsantre şeklinde satılan bor cevheri, borik asit, penta ve deka hidrat, sodyum perborat, etibor 46 gibi türevler halinde de ihraç edilmeye başlanır.

Eti Maden İşletmeleri yıllar içinde teknolojisini ve ürün gamını kendi çabalarıyla genişleterek dünya bor pazarının yüzde 61’ine satış yapmaya başladı.

Fakat dışarıdan teknoloji almamız engellendiğinden, teknoloji ancak denenerek geliştirilebilmektedir, ki bu da uzun sürer. Uzayan süre elbette muhalefetin ağzına sakız edilir. 1999’da ülkemizde maden ihracat gelirinin yarısını sağlayan Eti Bor’un özelleştirilmesi düşünüldü. Eti Bor o yıllarda Türkiye’de kârlılıkta 6., ciroda 29. sıradaydı. Eti Maden’in çabaları sayesinde konsantre fiyatları tonu 75-80 Dolar’dan 280-320 Dolar’a yükseltilebildi. Sonraki yıllarda AKP özelleştirmeyi rafa kaldırdı, elbette vatanseverliğinden değil. Boru özel bir şirkete hediye etmeyip bizzat kendileri çıkarmanın daha kârlı olacağını farkettiler (Bor’u tutup Eti Alüminyum, Eti Bakır, Eti Krom, Eti Gümüş’ü 30-40 milyon dolara hediye ettiler) Boru kendileri satacaklardı, tabii önce nasıl çıkaracaklarını öğrenmeleri gerekiyordu, bu bilgiye sahip değildiler, ancak MTA ve Etibank sahipti.

Eti Holding 2024 yılı cirosu 1 milyar 322 milyon USD!

2003’te AKP, bor madenciliğine bizzat başlamak için Ulusal Bor Araştırma Enstitüsü’nü (Boren) kurdu.
Yıllardır uzman kadrolarıyla görev yapan MTA’nın bütçe ve yetkilerini kırpıp kuşa çevirdiler. MTA’ya bütçe ayırmayan AKP, kendi icadı Boren’e halkın cebinden para da buldu: Eti Holding A.Ş.’nin bor ürünlerinin satışından binde 2 oranında pay ve bor madenleri işletmelerinden alınan Devlet hakkının % 15’i. 2024’te Eti Holding’in cirosunun 1.3 milyar USD olduğu yazılmış, sadece binde iki 2.6 milyon dolar yani 100 milyon TL eder. Mis.

AKP madenciliği öğrenince mevcut kadrolara ihtiyacı kalmadı, Eti Maden 24 Şubat 2017’de Sayıştay denetiminden muaf, tek adam tarafından idare edilen Varlık Fonu’na devredildi. Böylece oluk oluk akan paranın altından girip üstünden çıkması, mühendis yerine kahveci çalıştırılması kolaylaştı.

2020’de Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’na bağlı TENMAK (Türkiye Enerji, Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu) adlı bir kurum uyduruldu. Ülkenin bor yataklarını öğrenen Ulusal Bor Araştırma Enstitüsü, pişmeye hazır hamur misali 2020’de TENMAK’a bağlandı. Aynı şekilde Nükleer Enerji Araştırma Enstitüsü, Nadir Toprak Elementleri Araştırma Enstitüsü (NATEN), Temiz Enerji Araştırma Enstitüsü ve Enerji Araştırma Enstitüsü de TENMAK’a bağlandı.

AKP suyun başını tutunca kendine yatırım yapmaya başladı. Türkiye’nin ilk bor karbür tesisi 2023 Mart ayında faaliyete başladı, tesisin üretimi yılda 1000 tonmuş. Bor karbür, askeri zırhların yapımında kullanılıyor, elmas ve kübik bor nitrürden sonra bilinen en sert üçüncü malzeme olan, “kara elmas” olarak da adlandırılan çok sert bir kovalent seramik bileşiği. Dünyada sadece beş ülkede üretiliyor. USGS sitesinde 2022 yılında yapımına başlanan bir ferroboron tesisinden de bahsediliyor. Ferroboron sabit mıknatıs yapımında kullanılıyormuş.

Ülkenin tüm enerji, maden ve şartmış gibi nükleer enerji potansiyeli. Kömür çıkaran adamla, nükleer enerji mühendisi aynı çatı altında. Olası savaş anında tek kırmızı düğmeye basarak Anadolu’ya lanet yağdırmak AKP sayesinde mümkün.

Kaynakça:
. https://www.tenmak.gov.tr/bor-arastirma-enstitusu
. https://cdn.tbmm.gov.tr/KKBSPublicFile/D22/Y1/T1/KanunMetni/791dd0df-51af-4461-a02f-9468e6214ec3.html
. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=3213&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
. https://eski.jmo.org.tr/genel/bizden_detay.php?kod=3&tipi=3&sube=0
. Borlarımız üzerine bilgi notu, https://www.jmo.org.tr/genel/bizden_detay.php?kod=20
. TMMOB Madencilik Bülteni yıl 1989 sayı 5
. https://imib.org.tr/maden/bor/
. https://www.maden.org.tr/icerik/peskes-cekilme-sirasi-borlara-mi-geldi-eti-maden-neden-bitirilmek-isteniyor-6701
. U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries, January 2024, https://www.usgs.gov/
. Bor yataklarının durumu, işletmeciliği ve geleceği, kitapçık, İstanbul Maden İhracatçıları Birliği
. https://bilimgenc.tubitak.gov.tr/makale/bor-karbur-nedir-nerelerde-kullanilir
. https://ceyrekmuhendis.com/bor-karbur-nedir-nerelerde-kullanilir/