1929 – Haydarpaşa limanı yabancılardan satın alındı.

Son güncelleme tarihi 20/06/2025

Mevcut liman yetersiz kalınca Haydarpaşa’da yeni bir liman inşa edilmesi­ne karar verildi. 1888’de kurulan Anadolu Demiryolları Şirketi de, bu arada ihtiyaca cevap veremez hale gelen garı genişletme­yi tasarlıyordu.
Liman inşaatı için Societé du Port de Haidar Pacha, Eylül 1900’da kuruldu ve kısa süre sonra inşaata başlandı. Liman inşa projesinde; 595 metre uzunluğunda bir dalgakıran, birbirine dik 150 ve 300 metre uzunluğunda iki rıhtım ve bunların üzerinde modern rıhtım donanımı, elektrikle ça­lışan vinçler, antrepolar, işçi barınakları, gümrük, polis ve pasaport daireleri için binaların yapılması yer alıyordu.

Kıyıdan 300-400 metre uzakta güneydoğu-kuzeybatı doğrultusunda uzanan, deniz seviyesinde aşağı yukarı 6,5 metre enindeki dalgakıran, büyük kırma taşlar dökülerek yapıldı. Ardından liman inşaatına başlandı. Haydarpaşa Limanı, 2,5 yıldan az bir süre içinde tamamlandı ve 14 Nisan 1903 tarihinde törenle hizmete girdi. Bu tarihten itibaren Haydarpaşa Limanı büyük tonajlı gemilerin yanaşmasına açıldı ve yılda ortalama 17354 gemiye hizmet veren bir liman oldu. Rıhtımın kuzeybatı ucunda günde 2400 ton buğday kaldırmaya elverişli buharlı bir vinç, 5000 tonluk buğday silosu 1905’te, 10.000 tonluk ikinci bir silo da 1907’de kullanıma açıldı.

Haydarpaşa Gar binasının yapımını Anadolu Bağdat adlı Alman şirket üstlendi. İki Alman mimar Otto Ritter ve Helmuth Cuno tarafından hazırlanan proje için her biri 21 metre olan 1.700 kazıkla denize çakılan Haydarpaşa Garı için İtalya’dan dönemin tanınmış taş ustaları getirtildi.

Binanın tamamlanmasından dokuz yıl sonra, I.Dünya Savaşı sırasında, 6 Eylül 1917 günü saat 16:30’da büyük bir sabotaja uğrar. Yedi saniye ara ile meydana gelen iki büyük patlama sonunda gar binasının büyük bir bölümü yanar, geriye sadece duvarlar kalır. İstasyonda Yıldırım Orduları’na gönderilmek üzere olan asker, silah, erzak ve cephane dolu bir trenle, yolcu dolu bir banliyö treni yanar. Tamamen dolu olan banliyö treni ve bir tabur asker, yanarak can verir. Bu durum, Suriye ve Irak’taki Türk-Alman Cephesi’ni olumsuz yönde etkiler. İttihat ve Terakki Hükümeti, gazetelere sansür koyduğu için olayın gerçek yüzü ve ölü sayısı bilinmez.

1929’da Genç Cumhuriyet’in millileştirme politikası gereğince Haydarpaşa Limanı Anadolu Demiryolları Şirketi’nden satın alınır ve 2000’li yıllara kadar liman, gar, silo, antrepo alanı olarak hizmet verir.

2004 yılından beri AKP, Haydarpaşa limanı ve Sirkeci Gar’larında rant amaçlı dönüşüm projeleri yapmaya çalışmaktadır. Önce garların işlevsizleştirilip binaların atıl hale gelmesine uğraşıldı.
2010 yılında Haydarpaşa Garı’nda büyük bir yangın çıktı. İhmal sonucu çıktığı düşünülen yangın, denizden ve karadan büyük gayretle söndürülebildi. 2016’da başlatılan restorasyon çalışmaları kapsamında ciddi hasar gören çatı katı ve bekleme salonu aslına uygun şekilde restore edildi.

2012’de yeni rant projesi Haydarpaşa Port, İstanbul Büyükşehir Belediye Meclisi’nde oy çokluğuyla kabul edildi. Fakat seçimlerde İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ni CHP’nin kazanmasıyla bu girişim yarıda kaldı.

Bölgenin ranta peşkeş çekilmesine karşı çıkan Haydarpaşa Dayanışması, 2005 yılından beri gar ve limanların asıl işleviyle korunması gerektiği konusunda kamuoyu baskısı oluşturmaktadır. Haydarpaşa Dayanışması tarafından 06 Kasım 2024 tarihinde yapılan basın toplantısında şu sözlere yer verilmiştir: “…Haydarpaşa ve Sirkeci Garları dünyada iki kıtayı demir yolları ile birleştiren ve bir başka örneği bulunmayan, gerek uluslararası, gerekse ulusal koruma otoriteleri tarafından dünyanın “yaşayan endüstri mirası” olarak kabul edilmiştir. Bu “yaşayan” endüstriyel mirasının sermayeye peşkeş çekilerek öldürülmesine asla geçit vermeyeceğiz. Evrensel koruma ilkeleri, İstanbul’un deprem gerçeği ve ulaşım ihtiyaçları dikkate alınarak, garlarımızın “Gar” olarak kullanılmaya devam edilmesi ve trenlerimizle birlikte topluma bir an önce iade edilmesi yaşamsal bir zorunluluktur…”

Haydarpaşa limanı ve garla, Sirkeci Gar’ıyla birlikte ülkenin demiryolu ulaşımı ve nakliyesinin belkemiğini oluşturmaktadır. Padişahların bile bu alanı kamusal alan belirlemesinin ve tüm sabotaj ve afetlere rağmen liman işlevini sürdürmesinin bir nedeni vardır. Burası İstanbul’un su yolunun müsaade ettiği doğal bir yanaşma alanıdır. İstanbul Boğazı’ndaki akıntılarda bilmemkaç metrelik bilmemkaç yüz grostonluk gemilerle kafanıza göre manevra yapıp istediğiniz yere yanaştıramazsınız. Her gün geçen yüzlerce binlerce uluslararası gemiyi, siz öyle istiyorsunuz diye, başka rotadan ilerletemezsiniz.

Ayrıca tüm bölge I.derece SİT alanı ve kazılar devam ediyor. Niyetleri, Yenikapı’da yaptıkları gibi göstermelik birkaç eser sergileyip Bizans’ın limanını sıradan bir tarihi alana irdirgemek. Mevcut yönetimin tarihi alanları koruma niyeti olsaydı, önce Yunanistan’da Atina’da yapıldığı gibi Yenikapı istasyonu müzeye çevrilirdi, oysa yapılmadı. Birkaç renkli eser çıkarılıp üzerine binlerce ton beton dökülüp geçildi. Haydarpaşa ve Sirkeci’ye de aynını yapmaya çalışıyorlar.

Haydarpaşa Garı ve arazisi, Ağustos 2024’te Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı ile imzalanan protokolle 71,1 milyar TL karşılığında 29 yıllığına Kültür ve Turizm Bakanlığı’na devredildi. Aynı şekilde Sirkeci Gar bölgesi de 9,5 milyar TL’ye Kültür ve Turizm Bakanlığı’na kiralandı.

Kaynakça:
. Aylık Yazı Dizileri: Osmanlı Dönemi Liman Kentleri (4) İstanbul, https://www.vda.org.tr/aylik-yazi/osmanli-donemi-liman-kentleri-4/72
. Haydarpaşa Garı, Tren Seferleri ve Tüm İşlevleriyle Halkın Kullanımına Sunulmalıdır, 7 Kasım 2024, https://kentvedemiryolu.com/haydarpasa-gari-tren-seferleri-ve-tum-islevleriyle-halkin-kullanimina-sunulmalidir/
. Garlar için mücadele devam ediyor , Erhan DEMİRTAŞ, 12 Kasım 2024, https://www.gazetekadikoy.com.tr/gundem/garlar-icin-mucadele-devam-ediyor
. https://www.aa.com.tr/tr/kultur/istanbulun-sembollerinden-tarihi-haydarpasa-gari-restorasyonla-ozgun-haline-kavusuyor/3056217
. Haydarpaşa Garı ve Yangını, Prof. Dr. Abdurrahman Kılıç, https://yangin.org/dosyalar/haydarpasa_gari_yangini.pdf
. https://arkeofili.com/1906-yilindan-gunumuze-haydarpasa-gari/
. Haydarpaşa Dayanışması: https://www.instagram.com/haydarpasadayanismasi
. Haydarpaşa Garı’nın altından tarih fışkırdı, 12 Ekim 2021, https://www.sozcu.com.tr/haydarpasanin-altindan-askeri-siginak-cikti-wp6701917
. Haydarpaşa Garı, Kadıköy Kaymakamlığı web sitesi, http://www.kadikoy.gov.tr/haydarpasa-gari-ilcemiz
. Haydarpaşa Port'a Onay Çıktı, 2012, https://www.denizticaretgazetesi.org/haber/haydarpasa-porta-onay-cikti-2898
. https://sehirhatlari.istanbul/tr/sirketi-hayriye