1928 – Refik Saydam Hıfzıssıhha Enstitüsü

Son güncelleme tarihi 19/07/2026

Türk tabipleri (doktorları) Kurtuluş Savaşı’nın imkansızlıklarında bile aşı üretmeye devam etmişlerdi. Hastaneler dolu olduğundan hamam, han odası gibi yerleri laboratuvar olarak düzenlemiş, gerekirse boza şişelerinde aşı ve serum üretmişlerdir. Dr. Reşat Rıza ve Dr. Tevfik Salim ilk kez 1915 yılında tifüs aşısını geliştirip tıp tarihine geçmişti. Türkiye Cumhuriyeti tifüs ve çiçek aşılarında avantajlı olsa da, diğer aşıların neredeyse tamamı yurtdışından satın alınmak zorundaydı.

Türkiye’nin önemli patologlarından Dr. Lütfi Aksu 1925 yılında yayınladığı kitabında Türkiye’deki durumu şöyle anlatır: “Sıtma 1924 yılında köylüleri tarlada ve yollarda yerlere serdi. Harmanlar yüzüstü kaldı. Kasaba ve kentlerde yoksul, zengin tüm halk perişan oldu. Bazı yerlerde okulları hastane gibi kullanma zorunluluğu doğdu”. 1925’te Sağlık Bakanı olan, yaklaşık 13 yıl bu görevde Türkiye’de sağlığın temellerini atan Dr.Refik Saydam, Hıfzıssıhha Enstitüsü’nün kurulması için çalışmaları başlattı.

27 Mayıs 1928’de İstanbul ve Sivas’taki bakteriyolojihaneler ve Ankara’daki kimyahane birleştirilip Türkiye Cumhuriyeti Merkez Hıfzıssıhha Enstitüsü (Ankara Sağlık Enstitüsü) kuruldu. Enstitü, kuruluşundan itibaren ülkemizde birçok bulaşıcı enfeksiyon hastalıklarıyla çok başarılı olarak mücadele etmiş; o yıllara kadar kısıtlı sayıda ve ancak yurtdışından alınabilen aşıları üretmiştir.

Enstitüde tifüs, dizanteri, kolera, veba, meningokok, stafilokok, boğmaca, brusella, oral BCG, intradermal BCG, difteri, tetanoz, kızıl, alüminyum presipiteli karma aşılar, lekeli humma, kuduz, çiçek ve grip aşısı, serum, akrep-yılan sokmalarına ve gazlı kangrene anti serumlar, fibrinojen, albumin ve gamma globulin üretildi.

1983’te enstitünün ismi Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı olarak değiştirildi.

1996’da akrep, şarbon, tetanoz, difteri serumları dışında tüm aşı ve serumların üretimi kademeli olarak durdurulmuştur.

AKP döneminde 2002 yılından itibaren “Sağlıkta Dönüşüm Projesi” ile birlikte sağlıkta yıkıcı etkinin artması sonucu olarak; 100 yıldan daha fazla tarihi geçmişleri olan Ankara ve İstanbul’da yıllardır eğitim veren ve toplumun sağlığına hizmet eden birçok köklü kurum ve hastaneler şehir-şirket hastanelerinin rantı uğruna kapatılmıştır. Ranta kurban edilen önemli kurumlardan biri ise Hıfzıssıhha Enstitüsü olmuştur.

Kaynakça:
. Refik Saydam Hıfzıssıhha Enstitüsü, Zühal Dilek, 25 Şubat 2021, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/refik-saydam-hifzissihha-enstitusu/
. TTB’den Refik Saydam Hıfzıssıhha Kurumu’nun Yeniden Açılması Çağrısı,  06.01.2021, https://www.ttb.org.tr/haber_goster.php?Guid=595febea-5010-11eb-b1e9-666ef27369b5
. Sağlık Bakanlığı 2011 Yılında Kapattığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Enstitüsü’nün “Yeni Hıfzıssıhha Projesi” Adı Altında Yeniden Açılacağını Açıkladı. 11 Yılımızı Neden Çaldınız? Neden O Günkü Uyarılarımızı Dinlemediniz?, 25.02.2022, https://www.ttb.org.tr/haber_goster.php?Guid=16bfe2ec-9649-11ec-b245-3c3d7ec0492b
. Cumhuriyet Döneminde Aşı Üretimi, https://100sene100nesne.com/siringa-ve-asi/#uretim	
. Kurumsal ve Toplumsal Hafızanın Ortadan Kaldırılmasına Cumhuriyetin 100. Yılında Bir Örnek: Dr. Refik Saydam Hıfzıssıhha Enstitüsü, https://www.tipdunyasi.dr.tr/2023/10/kurumsal-ve-toplumsal-hafizanin-ortadan-kaldirilmasina-cumhuriyetin-100-yilinda-bir-ornek-dr-refik-saydam-hifzissihha-enstitusu/
. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Bulaşıcı Hastalıklarla Savaşım, Okan Töre, https://www.klimikdergisi.org/tr/2021/04/27/osmanlidan-cumhuriyete-bulasici-hastaliklarla-savasim/
. Tarihsel Süreçte Türkiye'de Aşı Üretimi, Vedat Bulut, Ocak-Şubat 2021 , https://www.istabip.org.tr/6426-tarihsel-surecte-turkiye-de-asi-uretimi-vedat-bulut.html
. Dünya'da Aşı Gelişimindeki Kilometre Taşları, https://www.ttb.org.tr/eweb/asi_brosur/tarih.htm
. Hıfzıssıhha’yı Kapatmak, Prof.Dr. Haldun Güner, 3 Temmuz 2020, https://www.akademikakil.com/hifzissihhayi-kapatmak/haldunguner/
. İbrahim Refik Saydam (1881-1942), Zühal Dilek, 11 Şubat 2021, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/ibrahim/
. Bir Başkentin Oluşumu, Goethe Institut, https://www.goethe.de/ins/tr/ank/prj/urs/geb/ges/hyg/trindex.htm