Son güncelleme tarihi 15/10/2026
1924’te özel sektör ile Sanayi ve Maadin Bankası ortaklığında Isparta İplik Fabrikası T.A.Ş. adıyla kurulan, 1943’te Sümerbank’a devredilen yün iplik ve halı fabrikasıdır.
Türkiye’de halı üretimini üç döneme ayırabiliriz:
a) 1907’ye kadar olan dönem: Yerli küçük üreticiler yünü kırkar, eğirir, boyar ve halı dokurdu.
b) 1907-1924 – Şark Halı Kumpanyası’nın tekel dönemi, küçük üreticinin bitirilmesi
c) 1924 sonrası – Türkiye Cumhuriyeti’nin Isparta başta olmak üzere yerli iplik ve tekstil sanayiini kurması, evde fason halı dokutularak binlerce hanenin kalkındırılması
1907 Şark Halı Kumpanyası ve yerli üreticinin isyanı
Anadolu halıları ezelden beri Avrupa’da rağbet görüyordu. Yabancılar çeşitli firmalar aracılığıyla Anadolu’dan ayrı bölge ve üreticilerden halı satın alıyordu. 1907’de durum değişti, İzmir’de altı İngiliz halı şirketinin birleşmesiyle “Şark Halı Kumpanyası” (The Oriental Carpet Manufacturers Ltd.) kuruldu. Şirket halıları sadaka parasına kadın ve çocuklara dokutuyor, İzmir limanından yurtdışına pazarlayarak yüksek kâr elde ediyordu. Halı piyasasını ele geçirmeye başladılar. Bir ara “Uşak Osmanlı Halı Ticarethanesi” isminde yerli bir firma faaliyete geçtiyse de İngilizler’le rekabet edemedi. İngiliz Şark Halı Kumpanyası tekel haline geldi, kârını iyice katlamak için yerli iplik alımını durdurdu, yerel üretimden kat be kat hızla çalışan buharlı ve mekanik iplik eğirme fabrikaları kurdu. Evlerinde yün iplik üreterek geçinen kadınlar işsiz kaldıklarını anlayınca ayaklandı. 13 Mart 1908 günü, Uşak ve çevre köylerden gelen yaklaşık 1500 kadın modern iplik fabrikalarına yürüyerek ateşe verdi. Bu olay tarihe “Tarak Yağması” veya “Tarak Vakası” olarak geçti. Isparta’da da benzer olaylar yaşandı. Meşrutiyet’in ilanından sadece aylar önce meydana gelen bu olaylar, Osmanlı döneminde Anadolu halkının çaresizliğini gözler önüne sermektedir.
Osmanlı Devleti’nin Trablusgarp ve Balkan Savaşları’yla boğuştuğu, milyonlarca Müslüman’ın Balkanlar’dan Anadolu’ya göçe zorlandığı 1911-1912 senelerinde Şark Halı Kumpanyası’nın keyfine diyecek yoktu, 53 doğrudan acenteye, ayrıca anlaşmalı atölyelere sahiptiler. Avrupa’ya ihracat İzmir limanından yapıldığı için Türk halıları artık “İzmir halısı” diye tanınıyordu. Hızla büyüyen şirket birkaç kez sermaye arttırdı, İran ve Hindistan’a genişledi. 1922’de İzmir’in kurtuluşundan sonra çıkan korkunç yangında Kordon’daki şirket merkeziyle antrepodaki halılar yandı. Hoş, zaten yanmasaydı da kapitülasyonların kaldırılmasıyla şirket ayrıcalıklarını kaybedeceğinden, muhtemelen ülkeden çekilecekti.
Cumhuriyet kurulmuştu. Türkiye’de halı üretimini idare edecek kurum kalmamıştı. 1924’te Isparta’da girişimciler bir iplik ve halı fabrikası kurmayı düşündüler fakat sermayeleri yetersizdi. 175 bin lira sermaye ve Sanayi ve Maadin Bankası ortaklığıyla Isparta İplik Fabrikası T.A.Ş. kuruldu. Sanayi ve Maadin Bankası 100 bin liralık hisse satın alarak kuruluşa destek oldu.
Sümerbank Isparta Yün İpliği Fabrikası’nın açılışı 1928 yılında yapılır. Fabrika, özel ortakların kuruluş aşamasında vaadettikleri sermayeyi sağlayamaması nedeniyle düşük kapasite çalışmak zorunda kalır. 1938 yılında “Yünlü Sanayii Müessesesi Isparta Fabrikası” olarak devam eder. II.Dünya Savaşı’nın zorlu piyasa koşulları nedeniyle 1943’te Sümerbank’a devredilir.
Sümerbank Isparta halı fabrikası aslında iplik ve boya fabrikasıydı. Tekstil fabrikalarındaki gibi halı dokuyan dev makineler yoktu. Yapağıyı (ham yünü) alıp işleyen, ipliğe dönüştüren, laboratuvar ortamında solmayan kök boyalarla boyayan, anlaşmalı olarak ev tezgahlarında halı dokutturan, el halılarının yıkanıp kırkıldığı entegre bir sanayii tesisiydi. Sümerbank, ipliği ve milimetrik hazır halı desenlerini Isparta, Burdur ve çevre köylerdeki evlere dağıtırdı. Bu sayede hem standart ve kusursuz bir kalite yakalandı hem de onbinlerce kadına evinde iş imkanı sağlandı. “Türk El Dokuma Halıcılığını Geliştirme” projesi kapsamında Isparta halıları marka haline geldi. 1958 yılında Isparta ve çevresinde 28 bin kişi tarafından 453.673 m2 halı dokundu. Etiketlerinde “Sümer Isparta Halı Sanayii” yazardı.
1972 yılında üretim maksimum seviyeye çıkmış, 93.700 çalışan tarafından 43.400 tezgahta 2 milyon m2 halı dokunmuştur. Sadece Isparta ve köylerindeki halı tezgahlarında her ay binlerce halı üretildi. Köylü kadınlar dokudukları halıları şehir merkezindeki Halı Sarayı isimli geniş avlulu handa sergileyip satabiliyordu. Avlunun etrafında yükselen katların dükkanları ise halı ve halı ipi ticareti yapanlara, modelistlere, sektörel küçük işletmelere ayrılmıştı. Halı Sarayı özellikle Çarşamba günleri oldukça kalabalıktı.
1980’lerden itibaren makine halısı imalatı ve kullanımının artması nedeniyle el halısı satışları düşüşe geçti. Şehir içinde kalan Sümerbank Yünlü Sanayii fabrikası şehir dışına taşındı. Fabrika 1987 yılında yenilendi, desenler dijitalleştirilerek tezgah sayısı arttırıldı. Derken Bakanlar Kurulu Sümerbank’ın özelleştirilmesine karar verdi, Sümerbank Ekim 1987’de kamu kuruluşu (KİT) olmaktan çıkarılarak anonim şirket haline geldi. Sümerbank Isparta Halı Fabrikası, Sümer Holding’e bağlı Sümer Halı’ya devredildi.
1989 yılında 20 bin tezgahta 500 bin m2 halı dokunur, 2002 yılında miktar 300 bin m2’ye düşer. Halı yıkamacılığı, kırkımcılığı ve halı ipliği boyacılığı gibi çeşitli yardımcı sanayi kolları da gün geçtikçe geriler.
Sümerbank Isparta Halı Fabrikası 2008 yılında kapatılır. Türkiye Tekstil Örme ve Giyim Sanayi İşçileri Sendikası (TEKSİF) satışın iptali amacıyla dava açar, dava reddedilir. TEKSİF Isparta Şube Başkanı Sadık Kaya, “Türkiye’ye Uzakdoğu ülkelerinden gelen ucuz ve taklit halıların iç piyasada pazar bulması ve haksız rekabete yol açması, Sümerhalı’nın suçu değil. Bunun sebebi hükümetlerin yanlış politikasıdır. Sümerhalı fabrikasının teknolojisi eski değil, en modern teknikler var. Teşvik Yasası’yla Doğu ve Güneydoğu’ya birçok imkan sağlanıyor, ancak Sümerhalının Isparta’daki yatırımı görmezlikten geliniyor. Atatürk’ün kurduğu Sümerhalı fabrikamız sahipsizliğin kurbanı olmuştur.” dedi.
Sümerbank Isparta halı fabrikası, sapasağlam makineleri hala içindeyken 2010 yılında Hazine’ye devredildi. Dükkanları kapatıldı. Uzun süre sahipsiz kalan fabrikanın makinaları Yalvaç Belediyesi’ne verildi, arazisine Isparta Şehir Hastanesi kuruldu. Halıların gururla sergilendiği Halı Sarayı’nın zemin katı otoparka dönüştü.
Antika veya ikinci el piyasasında arkasında “Sümer Isparta Halı Sanayii” kağıt etiketi ve orijinal Sümerbank damgası bulunan %100 saf yün ve kök boyalı el dokuması halılar yüksek koleksiyon değeri taşır. Milletin emeği ve vergisiyle üretilmiş kaynaklar yine peşkeş çekilecekti. 2016 yılı sonunda bu halılardan kurum envanterinde kalanlar Diyanet İşleri Başkanlığı’na hediye edildi.
AKP halı üretiminin sürdüğünü söyleyerek içimize su serpmeye çalışıyor. Yıllık üretim 60.000 m2 civarındaymış. İki milyon metrekare nerede, 60 bin nerede…
Kaynakça:
. https://www.ispartahaber.com.tr/galeri/isparta-foto-galeri/isparta-sumer-hali-fabrikasi-fotograflari-g196-p4
. Isparta'nın halıcılık serüveni, 11.03.2025, https://www.haber32.com.tr/ispartanin-halicilik-seruveni
. Isparta Halısı, https://www.isparta.gov.tr/isparta-halisi
. https://sumerholding.gov.tr/tarihce.aspx
. Sümerbank Sümerhalı Isparta fabrikasının özgün çalışma modeli ve Anadolu halıcılık kültüründeki rolü, Önder Küçükerman, Jülide Edirne, Arış sanat tarihi dergisi, yıl 2023, Sayı 22 s.66-83
. https://fuarteknoloji.com/sumerbank-fabrikalarinin-kurulmasi-ve-son-durumu
. Danıştay itirazı reddetti, Sümer Halı fabrikası kapandı, 15.07.2009, https://www.patronlardunyasi.com/danistay-itirazi-reddetti-sumer-hali-fabrikasi-kapandi
. Çıkrıkçı köylü kadınların isyanı, 09.05.2022, İncisel Aytar, https://oncukadin.com.tr/yazilar/cikrikci-koylu-kadinlarin-isyani/
. Şark Halı Kumpanyası, (The Oriental Carpet Manufacturers), Konak, https://www.erolsasmaz.com/?oku=2635
. "Isparta Halı ve İplik Fabrikası'nın iç mekânı - Interior of Isparta Carpet and Yarn Factory", Salt Araştırma, https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/196933
. "Isparta Halı ve İplik Fabrikası'nın cephesi - Facade of Isparta Carpet and Yarn Factory", Salt Araştırma, https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/196932
. Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası, Cumhuriyetin Milli Burjuva Oluşturma Girişimi, İbrahim Erdal, Kültür Yayıncılık, İstanbul 2021, s.117
İlk yorum yapan siz olun