Son güncelleme tarihi 29/05/2025
“Bütün emelim Türk gençliğinin kanatlanmasını görmektir. Bu uğurda bütün şahsi servetimi feda etmiş bulunuyorum. İcap ederse sırtımdaki gömleğimi bile bu maksat uğruna satmaya hazırım.” (Nuri Demirağ).
Genç Türkiye Cumhuriyeti’nde hava kuvvetlerinin güçlendirilmesi gerektiği farkedilmiş, fakat devletin sermayesinin kısıtlı olması yüzünden bağış kampanyaları düzenlenerek halktan para toplanmıştır.
İşadamı Nuri Demirağ, bu ihtiyaç üzerine yerli uçak sanayii kurmak üzere İstanbul Beşiktaş’ta günümüzde Deniz Müzesi bahçesinin bulunduğu yerde Beşiktaş Tayyare Fabrikası’nı kurar.
Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi’nde (BCA) bulunan dosyadaki plan ve projelerde fabrikanın; montaj atölyesi, marangozhanesi, imalathanesi (motor ve pervane için), dökümhanesi, malzeme muayene ve teknik laboratuarı olan bir yerleşke olduğu; hem var olan yapıların kullanıldığı hem yeni yapıların yapılarak fabrika yerleşkesinin oluşturulduğu anlaşılmaktadır.
Nuri Demirağ, kurduğu uçak fabrikası için gerekli insan gücünü de geliştirmek zorundadır. Mühendislerin yanında teknisyen, pilot ve yer hizmetleri elemanın da yetiştirilmesi gerekmektedir. Mühim olan Türkiye’de (İstanbul ve Sivas) uluslararası seviyede eğitim verecek kurumların kurulmasına önayak olmaktır. Demirağ’ın bir yandan da uçak mühendisliği eğitimi için yurtdışına öğrenci gönderdiğine dair gazete beyanlarına rastlanmıştır. Hatta Beşiktaş’taki atölye faaliyetteyken Gümüşsuyu’ndaki Yüksek Mühendis Mektebi (eski İstanbul Teknik Üniversitesi) ile de bağlantıda olduğu görülmektedir.
1936 yılında Nu.D.-36 rumuzuyla on iki adet imal edilen uçağın, İstanbul’dan Eskişehir İnönü’ye Selahaddin Alan kumandasında uçarken iniş sırasında pist çukuruna takılarak kaza yapması ve uçağın düşerek Alan’ın ölümü üzerine Türk Hava Kurumu, önceden siparişi verilen ve şartnameye uygun şekilde tamamlanan uçakları almamış, şirket büyük mali sıkıntıya girmiştir.
Uçakların deneme ve test uçuşları için 1941’de Yeşilköy’de Nuri Demirağ Tayyare Fabrikası ve Gök Okulu hizmete açılmıştır. İstanbul Beşiktaş’ta üretilen ilk yerli Türk uçağı, 1941 yılı Ağustos ayında Nuri Bey’in doğduğu yer olan Divriği’ye gidip gelmiştir. Ardından 12 uçaklık bir filoyu Bursa, Kütahya, Eskişehir, Ankara, Konya, Adana, Elazığ ve Malatya rotasında uçmuştur. Nuri Demirağ’ın fabrikalarında yapılan eğitim uçakları, Gök Okulu’nda başarılı uçuşlar yapmış ve hiçbir kayba yol açmadan tam 16.000 saat uçmuş, 290 genç pilot yetiştirmiştir.
Nuri Demirağ uçak fabrikası ve uçuş okulu işinin faaliyetleri devam ederek geliştiği sıralarda, Amerikan Uçak İmalatçıları Birliği incelemelerde bulunması için birlik başkanı Bay Todd’u Türkiye’ye göndermiştir.
Bay Todd’un hazırladığı rapor sonrası ABD’nin Türkiye’ye yapacağı yardım anlaşmasında (Marshall Planı/Yardımı) Türkiye’nin uçak imal etmemesi, onun yerine ABD’den alması şarta bağlanmıştır.
Demirağ’ın havacılık sektörüne girerken en büyük müşterisi olan devlet kurumlarından sipariş gelmemesi ve yurtdışından aldığı siparişlerin engellenmesi üzerine üretime devam edilememiştir.
1944’te Yeşilköy’deki Nuri Demirağ uçuş pisti ve tesisleri havalimanı yapılmak için istimlak edilip kamulaştırılmıştır.
Kaynakça:
. http://www.nuridemirag.com/
. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/besiktas-tayyare-fabrikasi, YUSUFOĞLU, N. TUBA. (2024). Beşiktaş Tayyare Fabrikası, İçinde, Kozak, N. (Editör), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi (Erişim tarihi: 14.04.2025).
. Beşiktaş Aircraft Factory (1936-1943), Nedime Tuba Yusufoğlu, Nuran Kara Pilehvarian, Megaron, Sayı.12
. 1 Türk havacılığının unutulmazlarından Nuri Demirağ, 2021, Prof. Dr. Fahrettin Öztürk, https://haber.aero/yazarlar/fahrettin-ozturk/turk-havaciliginin-unutulmazlarindan-nuri-demirag/
. Nuri Demirağ’ın yaptırdığı havalimanı uçuşlara açılacak, 04.11.2022, https://haber.aero/sivil-havacilik/nuri-demiragin-yaptirdigi-havalimani-ucuslara-acilacak/
. Selahattin Reşit Alan… Bir uçak mühendisi ve pilot..., 13.07.2023, Tolga Özbek, https://tolgaozbek.com/hobi/havacilik-tarihi/selahattin-resit-alan-bir-ucak-muhendisi-ve-pilot/
. Nuri Demirağ’ın Bilinmeyen Uçağı Nu-D 40, Mustafa Kılıç, 12 Eylül 2024, https://www.bagimsizhavacilar.com/nuri-demiragin-bilinmeyen-ucagi-nu-d-40/
. http://www.nuridemirag.com/gokokulu.html
. Beşiktaş’ta bir uçak fabrikası olduğunu biliyor muydunuz?, 08.10.2013, Hüseyin Irmak, https://www.sanayicidergisi.com.tr/sanayii-tarihi/besiktasta-bir-ucak-fabrikasi-oldugunu-biliyor-muydunuz-h753.html
. Beşiktaş’ta bir tayyare fabrikası, 2008, https://www.kameraarkasi.org/yonetmenler/belgeseller/besiktastabirtayyarefabrikasi.html
İlk yorum yapan siz olun