1929 – Ankara Elektrik ve Havagazı Fabrikası

Son güncelleme tarihi 08/06/2025

1925 yılında Ankara’da daha çok sokak, hükümet ve belediye binalarının aydınlatma ihtiyaçlarına cevap verilmekte, elektrik ölçümünde genel olarak lamba birimi kullanılmaktaydı. Bu durum 1947 yılı sonuna kadar devam etmiştir.

1927 tarihinde imzalanan sözleşmeyle Alman AEG ve MAN firmalarına Ankara’da Havagazı Fabrikası ve şebeke tesisi işi de verilmiştir. Firma günde 3000 m3gaz üretme gücünde iki adet havagazı fırını inşa etmiş ve 1929 yılı Ekim ayı sonunda bu fırınlar işletmeye açılmıştır. Aynı zamanda gerektiğinde üretilen günlük 6000 m3 gazı depo edebilecek bir gazometre inşa edilmiştir.

1929 yılında 207 olan havagazı abone sayısı 1968 yılında 72.842’ye gaz üretim kapasitesi 220.000 m3’e depolama kapasitesi de 114.000 m3’e yükselmiştir. Havagazı abone ve satışlarının gösterdiği yükselişler sonucu mevcut havagazı üretim tesislerinin yetersiz duruma düşmesi üzerine 1969 yılında Güvercinlik’te yeni bir fabrika kurulmasına karar verilmiş tesis 1973 yılında işletmeye açılmıştır. Havagazı, mutfak gazı olarak ve kısmen ısınmada kullanılıyordu.

1936 yılına kadar tesis ithal mazotla çalışıyordu. Oldukça önemli miktarda ithal malı mazot tüketerek elektrik üreten dizel santralları ile elektrik enerjisi ihtiyacının karşılanamayacağı anlaşıldığından, 14 Ekim 1936’da Maltepe Santralı Zonguldak kömürü ile çalışan bir termik santral haline getirildi. Havagazı fabrikasının yan ürünü olarak elde edilen kok kömürü TKİ aracılığı ile halkımıza ve ikinci yan ürün olan katran da yakıt veya yol inşaatlarında kullanılmak üzere ihtiyaç sahiplerine satılmıştır.

Tarihi Elektrik ve Havagazı Fabrikası civarında bulunan Un Fabrikası, diğer küçük ölçekli sanayi işletmeleri ve demiryolları ile birlikte Başkent Ankara’nın endüstri bölgesinde yer alıyordu. Fabrikada bulunan yapılar sahip olduğu tekno-sanayi ve mimarlık değerinin yanı sıra, gazometreleriyle, gaz fırınlarıyla, soğutma kuleleriyle, bacalarıyla sadece Cumhuriyet’in kuruluş yıllarına tanıklık etmemiş, aynı zamanda anıtsal görünümleri ile birer kent objesine dönüşmüşlerdir.

1991 yılında Kültür Bakanlığı tarafından taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edilen Maltepe Havagazı Fabrikası, 2006 yılında Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu tarafından koruma kapsamından çıkartılıp Ankara Büyükşehir Belediyesi tarafından kısmen yıkılmıştır. Yıkım kararına karşı dava açılmış, dava sürerken kalan binalar da kanunsuz şekilde yıkılmıştır. ODTÜ ormanında bir gecede 5 bin ağaç bayram gecesi nasıl söküldüyse, aynı tesisin diğer kısımları nasıl daha önce sökülmüş ise, asbestli kısımlar da hiç bir önlem alınmadan sökülmüştür. Ankara’nın AKP’li belediyesi 380 bin TL’lik muhammen bedeli çok bulup 13 bin TL’ye anlaştığı firma ile koca endüstri tesisini yoketmiştir.

Tarihi yapının yerine, ileride AVM yapılabilmesi için sabit işporta pazarı kuruldu.

Cumhuriyetin ilk yıllarında yokluk içinde yapılan, halktan toplanan paralarla koca ülkenin enerji yapısında en önemli tuğla taşı olan bir tesis yokedildi. Arazisi inşaat sektörüne teslim edildi. Bu santral rahatlıkla İzmir’deki havagazı fabrikası gibi restore edilip kullanılabilirdi ama Melih Gökçek’in fıtratı belliydi.

Kaynakça:
. https://www.ego.gov.tr/tr/sayfa/6/ego-genel-mudurlugu-tarihcesi
. Havagazı Fabrikası yıkıldı, bize ne kaldı?, Önder Algedik, 7 Mart, 2017, https://www.gazeteduvar.com.tr/yazarlar/2017/03/07/havagazi-fabrikasi-yikildi-bize-ne-kaldi
. Ankara Maltepe Havagazı Yerleşkesi Kronolojisi 1928-2017, Kuruluş Rant Yıkımlar Asbest, TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi, 06 Mart 2017, http://www.mimarlarodasiankara.org/_media/9/8632.pdf
. Ankara Elektrik ve Havagazı Fabrikası, Ali Cengizkan, 28 Mart 2018, https://www.pressreader.com/turkey/betonart/20180328/282110637169779?srsltid=AfmBOoquyvYlAJ79dlkiIvtFRTioHw5K0I9CJ5e-4gxCi4otdgD9pWpB
. Evimize Gelen Elektriğin Serüveni, Turan Pazarlı, Elektrik Mühendisliği Dergisi, KASIM 2023 • Sayı-473, https://www.emo.org.tr/ekler/8f506e157dc6a20_ek.pdf?dergi=1325
. Havagazı Fabrikası alanı betona dönüşecek, 03 Temmuz 2016, http://www.mimarlarodasiankara.org/index.php?Did=7920
. https://tr.wikipedia.org/wiki/Maltepe_Havagaz%C4%B1_Fabrikas%C4%B1
. Tarihi Elektrik ve Havagazı Fabrikası, https://www.goethe.de/ins/tr/ank/prj/urs/geb/ind/gas/trindex.htm