1968 – TEKEL Maltepe Sigara Fabrikası

Son güncelleme tarihi 06/09/2026

II.Dünya Savaşı sonrası sigara fabrikalarının yetersiz kalması nedeniyle 1946–1948 yıllarında İstanbul Maltepe’de yeni bir sigara fabrikası kurulması çalışmalarına başlandı. Temel 1957 yılında atıldı, on senede bitirildi. İstanbul Maltepe Sigara Fabrikası 1968 yılında açıldı.

Tekel’in ilk işçileri, bölgede tarımla uğraşanlar ve Anadolu’dan mevsimlik olarak gelen köylülerdi. Kartal, kısa zamanda Anadolu’dan göç eden köylülerin işçiye dönüştüğü ve yerleştiği bir emekçi kenti oldu. Tekel Sigara Fabrikası’nda çalışan yüzlerce, binlerce işçi, burada Cevizli mahallesini oluşturdular.

Fabrika 1992 yılında kısmen modernize edildi. Puro da üretiyordu.

2004 yılında TEKEL’in içki kısmının satılmasından hemen önce Maliye, Maltepe Sigara Fabrikası’nın 460 dönümlük arsasının 314 dönümlük kısmına TEKEL’in vergi borçlarına karşılık el koydu. İstanbul’un Anadolu Yakası’nın en değerli arazisi olması muhtemel Kartal’da denize Tekel sigara fabrikasının arazisinin m2 fiyatının en az bin dolar civarında olduğu belirtiliyordu. Arazinin imar durumuna göre toplam satış bedelinin 250-300 milyon dolar arasında değişebileceği söyleniyordu.

Fabrika ve kampüsün bulunduğu bölge 1. derece arkeolojik SİT, 1999 yılından beri 3. derece “Doğal SİT alanı” ilanı. Sırf eski fabrika arazisinde 4200 adet çeşitli türden ağaç vardı ve “şehir parkı” olarak tescil edilmişti.

AKP döneminde 2008 yılında TEKEL’in sigara bölümü British American Tobacco (BAT) şirketine 292 milyon dolara satıldı. TEKEL’in 500 parça çok değerli arsasının olduğu söyleniyordu, sadece Maltepe’deki fabrika arazisinin değeri 250 milyon dolardı. Ülkenin gelirinin yüzde 4.4’ünü sağlayan TEKEL 1-2 arazi fiyatına satıldı. BAT Ballıca (Samsun) hariç tüm TEKEL fabrikaları (Adana, İstanbul, Bitlis, Malatya ve Tokat) kapatıldı. Tütüncülük bitirildi.

Unkapanı’ndaki TEKEL Genel Müdürlüğü, 3000 metrekare arsasıyla Medipol Grup’a hediye edildi, genel müdürlük binasız kalınca TEKEL fabrikanın bulunduğu Cevizli Kampüsü’ne taşındı. TEKEL 2008’de tamamen satılınca tütün enstitüsü adliye binası yapıldı.

2009’da arsanın bir kısmı Adalet Bakanlığı’na, 296 dönümü ise 49 yıllığına yeni nesil vakıflardan (BİSAV) tarafından kurulan İstanbul Şehir Üniversitesi’ne tahsis edildi.

Tek Gıda İş Sendikası sözkonusu parsellerin Maliye’ye bedelsiz devrine karşı dava açtı. Danıştay 2009’da yürütmesinin durdurulmasına karar verdi ama nedense sendika davadan vazgeçti.

Üniversite, o dönemde AKP’nin elinde olan İstanbul Büyükşehir Belediye Meclisi’ne başvurdu. 18 Eylül 2009’da İBB plan değişikliğine giderek korunması gereken araziye “Eğitim Tesisleri” fonksiyonu getirdi. Doğal koruma amaçlı imar planıyla alakası olmayan, eski emsalin iki katı, KAKS 0.80 oranıyla 296 dönüme 237 dönüm kapalı inşaat izni. Yetmemiş, “Birden fazla bodrum kat yapılabilir ve bu alanlar inşaat emsaline dahil değildir.” denildi. Şöyle söyleyelim, KAKS 0.80 bitişik nizam demek. Hani bina olsa, çekme payı bile bırakmadan, bitişik nizam tüm arsaya beton yapabilirsin demek oluyor. Yazlık bölgelerde KAKS 0.25 filandır.

TMMOB Mimarlar Odası, 4200 ağacın koruma altına alınması, alandaki yapıların endüstri mirası olarak tescil edilmesi ve imar planı değişikliğine karşı dava açtı. Bölge, aynı zamanda 1.derece arkeolojik SİT alanıydı, komşu parselde kazılar 1974 yılında başlamıştı, yani gizli saklı birşey değil, SİT niteliği biliniyordu.

Mimarlar Odası projenin hemen durdurulması, doğal ve arkeolojik alanın korunmasını, yoğun yapılaşmanın engellenmesini isteyerek halkın depremde toplanma alanına ihtiyacını vurguladı.

2014 Aralık ayında üniversite, tescilli sanayi binaları da dahil olmak üzere tüm TEKEL binalarını yıktı. İnşaata başlanan alanda yüzeyin 30 cm altında Bizans yapıları ve mezarlar çıktı.

Komşu parsel SİT olmasına rağmen, kampüs inşaatının yapılacağı parsel 1. derece arkeolojik SİT ilan edilmemişti. Kartal Belediyesi, arkeolojik kazı yapılmasını ve kurtarma kazısı sonuçlanana kadar tüm inşai faaliyetlerin ve Koruma Kurulu kararlarının durdurulmasını talep etti. Bu parselde jeoradar taraması için izin istedi, ancak Belediye’nin bu talebi reddedildi. Müteahhide “Sen ekskavatörle kazmaya devam et. Bir esere rastlarsan bize haber ver (cicim)” dedi. Arkeolojik eserler kapanın elinde kalırken inşaat devam etti.

Arkeologlar Derneği’nin 5.Anıtlar Kurulu’na ısrarlı itirazları sonucunda inşaatın müze denetiminde yapılmasına karar verildi.

Şahısların açtığı davaların yanında Mimarlar Odası 2016’da alanın Şehir Üniversitesi’ne bedelsiz devrinin yürütülmesinin durdurulması ve iptali istemiyle dava açtı. Kamusal alanın bedelsiz olarak devredilmesi hukuka aykırı bulundu, 2018’de yürütmenin durdurulmasına karar verildi.

2020 yılında İstanbul Şehir Üniversitesi YÖK tarafından kapatıldı. Tüm varlıkları Marmara Üniversitesi’ne devredildi.

Peki 460 DÖNÜMLÜK 1.derece SİT denize nazır bölge boşaltıldı mı? Hayır.

2026 itibariyle bölge Marmara Üniversitesi Mehmet Genç Külliyesi (!), DSİ Misafirhanesi ve Darphane Damga Matbaası ek hizmet binası olarak kullanılıyor.

Sonuç:
Üniversite 2008’de açıldı, TEKEL 2008’de satıldı. Üniversite araziyi daha Hazine’ye bile geçmeden, daha Özelleştirme İdaresi’ndeyken talep etmiş. Hazine üniversitenin talebini karşılamak amacıyla araziyi önce kendi mülkiyetine geçirmiş. Arazinin değerinin 250-300 milyon doları bulduğu düşünülünce, bölgeyi ve SİT alanını ele geçirmek için üniversite açmışlar sonucu çıkıyor. Sonuçta sigara fabrikasıyken elleyemiyorlardı.

2008’de TEKEL’in satışıyla kurumun 500 parça gayrımenkulüne çökmek mümkün oldu.

Tütün Enstitüsü (Cevizli Tekel Kampüsü)
Cumhuriyet’in ilk yıllarında yüksek gelir kaynağı kabul edilen tütünün yetiştirilmesi ve ıslahı için Kartal-Maltepe’de 1931 yılında küçük bir tütün deneme evi kurulur. Yer seçiminin nedeni, bu bölgede uzun zamandır Dramalı göçmenler tarafından tütün yetiştiriliyor olmasıdır. 1935 yılına kadar Türkiye’nin çeşitli yerlerinde kurulan Tütün Deneme Evleri’nin kurumsal bir yapıya dönüştürülmesi için enstitü kurulmasına karar verilir. Kartal ile Maltepe arasında Cevizli’de satın alınan bir araziye, içinde laboratuarları da bulunan Tütün Enstitüsü binası yapılır.
2008’den sonra bu bina Adliye binası olarak kullanıldı. Asya yakasındaki adliyeler “Anadolu Adliyesi” adıyla birleştiğine göre, acaba eski Adliye binasına ne oldu?

AKP sayesinde (!) Tütün Rejisi geri geldi
Üreticinin kendi kullanımı için 50 kg’a kadar işlenmiş kıyılmış tütüne izin var, fazlası ticari sayıldığı için yakalandığında ağır para cezası uygulanıyor. Üretici tütünü tarladan evine taşırken, kıydırmaya, kıyıcıya götürürken jandarma üreticiyi kaçakçı olarak yakalıyor. Üretici ya para cezası ödüyor ya da hapis yatıyor.

Kaynakça:
. Cevizli Tekel Alanına İlişkin Değerlendirme, 14.01.2019, https://www.mimarist.org/cevizli-tekel-alanina-iliskin-degerlendirme/
. Cevizli Tekel’de inşaat artık müze denetiminde, 25 Nisan 2014, Birgün, Olgu Kundakçı, https://mimdap.org/haberler/cevizli-tekelde-inthaat-artyk-muze-denetiminde/
. Sessiz Yıkım, 9 Aralık 2014, Elif Tuğba - Gürkan Yılmaz, https://www.arkitera.com/haber/sessiz-yikim/
. Cevizli Tekel’de yıkım başladı, 14.12.2014, Olgu Kundakçı, https://www.birgun.net/haber/cevizli-tekel-de-yikim-basladi-72523
. İçinden Demiryolu, Üstünden Özelleştirme Geçen Tekel, 11.03.2010, https://kentvedemiryolu.com/icinden-demiryolu-ustunden-ozellestirme-gecen-tekel/
. Tekel’in Kartal Sigara Fabrikası arazisine üniversite, 26.03.2009, Radikal, https://mimdap.org/haberler/tekelin-kartal-sigara-fabrikasy-arazisine-universite/	
. T.B.M.M. Tutanakları, sayı 02.1.ÖİB.065.00.00/ 03.11.2004, s.80
. https://kulturenvanteri.com/yer/cevizli-tekel-kampusu/